دانلود فایل های آموزشی

دانلود نمونه سوال فایل های آموزشی و پژوهشی نقد و بررسی مظالب دانشگاهی پروژه های دانشجویی تحقیق و مقاله

برای دانلود متن کامل پایان نامه ها اینجا کلیک کنید

تحقیق علمی ایرانداک-— (605)- فایل


193103566040 پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده هنر و معماری اردکان گروه : فرش عنوان: طراحی و بررسی امکان ساخت دستگاهی برای رنگرزی موضعی فرش های مرمتی استادان راهنما: دکتر محمد خواجه مهریزی دکتر جلیل جوکار تحقیق و نگارش: فاطمه رجبی آبان 1393 تعهدنامه اینجانب فاطمه رجبی دانشجوی کارشناسی ارشد رشته مواد اولیه و رنگرزی دانشکده …


کارشناسی ارشددانلود- — (605)- دانلود فایل

193103566040 پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده هنر و معماری اردکان گروه : فرش عنوان: طراحی و بررسی امکان ساخت دستگاهی برای رنگرزی موضعی فرش های مرمتی استادان راهنما: دکتر محمد خواجه مهریزی دکتر جلیل جوکار تحقیق و نگارش: فاطمه رجبی آبان 1393 تعهدنامه اینجانب فاطمه رجبی دانشجوی کارشناسی ارشد رشته مواد اولیه و رنگرزی دانشکده فرش دانشگاه علم و هنر تحت راهنمایی دکتر محمد خواجه مهریزی و دکتر جلیل جوکار متعهد می‌شوم: نتایج ارائه شده در این پایان نامه حاصل مطالعات علمی و عملی اینجانب بوده و مسئولیت صحت و اصالت مطالب مندرج را به طور کامل بر عهده می‌گیرم. در خصوص استفاده از نتایج پژوهش‌های محققان دیگر به مرجع مورد نظر استناد شده است. مطالب مندرج در این پایان‌نامه را اینجانب یا فرد دیگری به منظور اخذ هیچ نوع مدرک یا امتیازی تاکنون به هیچ مرجعی تسلیم نکرده است. کلیه حقوق معنوی این اثر به دانشگاه علم و هنر تعلق دارد. مقالات مستخرج از پایان نامه، ذیل نام دانشگاه علم و هنر (Science and Art University) به چاپ خواهد رسید. حقوق معنوی تمام افرادی که در به دست آمدن نتایج اصلی پایان‌نامه تأثیرگذار بوده‌اند در مقالات مستخرج از رساله، رعایت خواهد شد (نازنین 12 ) نام و امضا دانشجو تاریخ مالکیت نتایج و حق نشر کلیه حقوق معنوی این اثر و محصولات آن (مقالات مستخرج، برنامه‌های رایانه‌ای، نرم‌افزارها و تجهیزات ساخته شده) به دانشگاه علم و هنر تعلق دارد و بدون اخذ اجازه کتبی از دانشگاه قابل واگذاری به شخص ثالث نیست. استفاده از اطلاعات و نتایج این پایان‌نامه بدون ذکر مرجع مجاز نیست. تقدیم به : بهانه های زندگیم؛ پدر و مادر مهربانم آنها که موهایشان سپید شد تا رو سفید باشم وآن که وجودشان همه مهر است و حضورشان همه عشق استاد بزرگوارم او که عاشقانه آموخت مرا تا بیاموزم و همه آنانی که دوستشان دارم. سپاسگزاری پس از سپاس بیکران به درگاه احدیت، از راهنمائی‌های عالمانه و ارزندهی استادان عزیزم کمال تشکر را دارم. قدر دانی ویژه از جناب آقای دکتر جوکار به خاطر ارائه ایده و طراحی دستگاه و پیگیری های مجدانه و پر نشیب و فراز ایشان که منجر به ساخت دستگاه شد و قدر دانی ویژه از جناب آقای دکتر خواجه مهریزی که با پشتکار فراوان در مرحله رنگرزی این پروژه من را همراهی نمودند. چکیده : برخی از قالی های معاصر (اغلب تجاری) عیوبی در رنگ دارند که بنابر درخواست مشتری، توسط مرمتگر مورد بررسی قرار گرفته و رفع عیب میشوند. این عملیات را رنگ کاری گویند. نکته مهم در این است که بخش قابل توجهی از این عملیات مرمت دوام ندارند و با گذشت زمان، تابش نور خورشید و یا اولین شستشو این پدیدهی پنهان کاری شده دوباره آشکار میشود. متاسفانه اطلاعات و روش های این عملیات فاقد کارایی آموزشی و علمی است و این روند پاسخگوی هیچ یک از اهداف علمی و استاندارد فرش دستباف نیست. این پژوهش به طراحی و بررسی امکان ساخت دستگاهی برای رنگرزی موضعی قالی های مرمتی معاصر با هدف بهینه سازی روند رنگرزی در مرمت فرش دستباف با رویکرد مرمتی و روش داده اندوزی کتابخانه ای و آزمایشگاهی و سپس به تحلیل داده ها و نتیجه گیری پرداخته می شود. شاخص مستقل شامل نوع و غلظت رنگ، میزان دبی، رجشمار قالی و شاخص وابسته میزان قدرت مکش دستگاه و مهارت کاربر است که تاثیر این فاکتورها بر روی افزایش جذب رنگ، ثبات رنگ در برابر دو عامل نور و شستشو بررسی شد. به منظور ارزیابی آزمایش های انجام شده بر روی قالی های نمونه، آزمون ثبات شستشویی و ثبات نوری انجام شده و سپس توسط دستگاه اسپکتروفتومتر انعکاسی میزان روشنایی و اختلاف رنگی آنها اندازه گیری شد. نتایج نشان داد که افزایش مدت زمان مکش منجر به درصد پخش شدگی کمتر و همچنین بیشترین درصد نفوذ رنگ با بالا رفتن غلظت رنگ حاصل میشود. رنگ های طبیعی با افزایش مدت زمان رنگرزی، کمترین اختلاف رنگ را با نمونه قالی شاهد نسبت به رنگ های شیمیایی به وجود آوردند. کلمات کلیدی : مرمت فرش_ رنگرزی_ فرش دستباف. فهرست مطالب عنوان صفحه فصل اول: کلیات تحقیق TOC o "1-3" h z t "1؛1" 1-1 مقدمه PAGEREF _Toc404796099 h 21-2 ضرورت انجام تحقیق PAGEREF _Toc404796100 h 31-3 سوابق تحقیق PAGEREF _Toc404796101 h 31-4 سوالات تحقیق PAGEREF _Toc404796102 h 41-5 روش تحقیق PAGEREF _Toc404796103 h 4فصل دوم پیشینه تحقیق 2-1 مقدمه PAGEREF _Toc404796104 h 72-2 تاریخچه قالی PAGEREF _Toc404796105 h 72-2-1 پیش از اسلام PAGEREF _Toc404796106 h 72-2-2 دوران اسلامی ( سده های نخستین ) قرن 1 تا 5 هجری PAGEREF _Toc404796107 h 92-3 مواد اولیه فرش دستباف PAGEREF _Toc404796108 h 122-3-1 دسته بندی قالی از نظر نوع الیاف PAGEREF _Toc404796109 h 122-3-2 نوع گره PAGEREF _Toc404796110 h 122-3-3 پشم مصرفی در ساختار فرش دستباف PAGEREF _Toc404796111 h 132-4 رنگرزی PAGEREF _Toc404796112 h 162-4-1 مروری تاریخی بر رنگرزی طبیعی PAGEREF _Toc404796113 h 162-4-2 پیشینه رنگرزی در ایران PAGEREF _Toc404796114 h 172-4-3 رنگزاهای طبیعی (Natural Dye) PAGEREF _Toc404796115 h 182-4-4 طبقه بندی رنگزاهای طبیعی بر اساس ساختار شیمیایی PAGEREF _Toc404796116 h 192-4-4-1 رنگزاهای ایندیگو. PAGEREF _Toc404796117 h 192-4-4-2 رنگزاهای آنتراکینون PAGEREF _Toc404796118 h 192-4-4-3 آلفا نفتوکینون ها PAGEREF _Toc404796119 h 192-4-4-4 فلانوئیدها PAGEREF _Toc404796120 h 202-4-5 طبقه بندی رنگ های شیمیایی مناسب پشم مورد مصرف در قالی PAGEREF _Toc404796121 h 202-4-5-1 رنگ های اسیدی PAGEREF _Toc404796122 h 212-4-5-2 رنگ های دندانه ای PAGEREF _Toc404796123 h 212-4-5-3 رنگ های خمی PAGEREF _Toc404796124 h 212-4-5-4 رنگ های مستقیم PAGEREF _Toc404796125 h 222-4-5-5 رنگهای راکتیو PAGEREF _Toc404796126 h 222-4-5-5-1 ثبات رنگهای راکتیو بر روی پشم PAGEREF _Toc404796127 h 222-4-5-5-2 یکنواختی رنگ های راکتیو بر روی پشم PAGEREF _Toc404796128 h 222-4-6 دندانه PAGEREF _Toc404796129 h 232-4-6-1 دندانه های نباتی PAGEREF _Toc404796130 h 232-4-6-2 دندانه های معدنی PAGEREF _Toc404796131 h 242-4-7 آب در رنگرزی PAGEREF _Toc404796132 h 242-4-7-1 اهمیت pH آب PAGEREF _Toc404796133 h 252-4-7-2 سختی آب ppm PAGEREF _Toc404796134 h 252-5 مرمت PAGEREF _Toc404796135 h 252-5-1 مرمت قالی چیست؟ PAGEREF _Toc404796136 h 262-5-2 مرمت – مرمت علمی – مرمت سنتی PAGEREF _Toc404796137 h 262-5-3 تاریخچه مرمت PAGEREF _Toc404796138 h 272-5-4 انواع آسیب دیدگی در فرش دستباف به سه دسته تقسیم میشود PAGEREF _Toc404796139 h 292-5-5 عوامل آسیب رسان بر فرش PAGEREF _Toc404796140 h 29عملیات رنگ کاری در حوزه مرمت به چند بخش تقسیم میشود: PAGEREF _Toc404796141 h 312-5-7 ابزار مورد استفاده در رنگ گذاری PAGEREF _Toc404796142 h 322-5-8 دلایلی که فرش نیازمند عملیات رنگ کاری میشود PAGEREF _Toc404796143 h 34فصل سوم: مواد و روش ها 3-1 مواد و تجهیزات مورد نیاز PAGEREF _Toc404796144 h 383-2 مراحل انجام آزمایش PAGEREF _Toc404796145 h 393- 2- 1 تهیه و شستشوی کالای پشمی (قالی خام) PAGEREF _Toc404796146 h 393- 2- 2 بافت قالی خام PAGEREF _Toc404796147 h 393- 2- 3 آزمایش تزریق رنگ بر روی قالی توسط سرنگ PAGEREF _Toc404796148 h 393-3 نتیجه کلی از آزمایش دستی PAGEREF _Toc404796149 h 423-4 معرفی قطعات به کار رفته در ساخت دستگاه و کاربرد آن PAGEREF _Toc404796150 h 433-5 مراحل آزمایش PAGEREF _Toc404796151 h 483-5-1 آزمایشات ثبات شستشویی و نوری نمونه ها PAGEREF _Toc404796152 h 563-6 معرفی سیستم l*a*b* PAGEREF _Toc404796153 h 56فصل چهارم تجزیه وتحلیل نمونه ها 1-4 تجزیه وتحلیل نمونه ها PAGEREF _Toc404796154 h 592-4 مساحت قسمت های رنگرزی شده به شرح زیر میباشد : PAGEREF _Toc404796155 h 594-3 بحث و نتیجه گیری PAGEREF _Toc404796156 h 64فصل پنجم: نتیجه گیری نهایی و پیشنهادها 1-5 نتیجه گیری نهایی PAGEREF _Toc404796157 h 692-5 پیشنهادات PAGEREF _Toc404796158 h 70منابع ومآخذ PAGEREF _Toc404796159 h 71کتاب ها PAGEREF _Toc404796160 h 71مقالات PAGEREF _Toc404796161 h 72 فهرست تصاویر عنوان صفحه TOC o "1-3" h z t "2؛1" تصویر2-1. ساختار فرش دست بافت PAGEREF _Toc404796460 h 13تصویر 2-2. ساختمان آمینواسید PAGEREF _Toc404796461 h 14تصویر 2-3. شکل ظاهری و داخلی پشم. PAGEREF _Toc404796462 h 16تصویر2-4. ساختار رنگزاهای ایندیگو PAGEREF _Toc404796463 h 19تصویر2-5. ساختار رنگزاهای آنتراکینون PAGEREF _Toc404796464 h 19تصویر2-6. ساختار رنگزاهای آلفا نفتوکینون ها PAGEREF _Toc404796465 h 20تصویر2-7. ساختار رنگزاهای فلانوئیدها20 تصویر3-1. قالی خام بافته شده PAGEREF _Toc404796466 h 39تصویر3-2. پرداخت قالی خام38 تصویر3-3. تزریق رنگ به روش دستی از پشت قالی PAGEREF _Toc404796467 h 41تصویر3-4. بخار دادن موضعی توسط خروجی اتوکلاو PAGEREF _Toc404796468 h 42تصویر3-5. تزریق رنگ به روش دستی از روی قالی PAGEREF _Toc404796469 h 42تصویر3-6. فضای شماتیک دستگاه PAGEREF _Toc404796470 h 45تصویر3-7. نمای سه بعدی دستگاه از زاویه بالا PAGEREF _Toc404796471 h 45تصویر3-8. نمای جانبی دستگاه بصورت خطی PAGEREF _Toc404796472 h 46تصویر3-9. نمای جانبی دستگاه بصورت سه بعدی PAGEREF _Toc404796473 h 46تصویر3-10. تصویر اصلی دستگاه PAGEREF _Toc404796474 h 46تصویر3-11. نمای عمودی از طراحی دستگاه PAGEREF _Toc404796475 h 47تصویر3-12. نمای افقی دستگاه PAGEREF _Toc404796476 h 47تصویر3-13. رنگ های مورد استفاده PAGEREF _Toc404796477 h 48تصویر3-14. روی قالی رنگرزی شده PAGEREF _Toc404796478 h 49تصویر3-15. تزریق رنگ اسیدی48 تصویر3-16. تزریق رنگ اسیدی PAGEREF _Toc404796479 h 50تصویر3-17. پشت قالی مرمتی قبل از تزریق رنگ48 تصویر3-18. روی قالی مرمتی قبل از رنگرزی PAGEREF _Toc404796480 h 50تصویر3-19. روی قالی مرمتی پس از رنگرزی49 تصویر3-20. روی قالی مرمتی پس از رنگرزی PAGEREF _Toc404796481 h 50تصویر3-21. پشت قالی مرمتی پس از رنگرزی49 تصویر3-22. روی قالی رنگرزی شده PAGEREF _Toc404796482 h 51تصویر3-23. پشت قالی رنگرزی شده با رنگینه راکتیو50 تصویر3-24. رنگزاهای طبیعی استخراجی PAGEREF _Toc404796483 h 52تصویر3-25. پشت قالی رنگرزی شده با اسپرک PAGEREF _Toc404796484 h 52تصویر3-26. قالیچه قبل از رنگرزی با اسپرک PAGEREF _Toc404796485 h 53تصویر3-27. قالیچه بعد از رنگرزی با اسپرک51 تصویر3-28. قالی قبل از رنگرزی با نیل PAGEREF _Toc404796486 h 54تصویر3-29. قالی بعد از رنگرزی با نیل52 تصویر3-30. رنگرزی نیل PAGEREF _Toc404796487 h 54تصویر3-31. پشت قالی رنگرزی شده با نیل52 تصویر3-32. پشت قالی رنگرزی شده با نیل PAGEREF _Toc404796488 h 54تصویر3-33. روی قالی رنگرزی شده با نیل PAGEREF _Toc404796489 h 55تصویر3-34. پشت قالی قبل از رنگرزی PAGEREF _Toc404796490 h 55تصویر3-35. پشت قالی در حین رنگرزی با روناس53 تصویر3-36. پشت قالی رنگرزی شده با روناس PAGEREF _Toc404796491 h 55تصویر3-37. روی قالی رنگرزی شده با روناس PAGEREF _Toc404796492 h 56تصویر3-38. نمودار L*a*b* PAGEREF _Toc404796493 h 57تصویر3-39. نمودار L*a*b* PAGEREF _Toc404796494 h Error! Bookmark not defined.تصویر3-40. شستشوی موضعی قالی توسط دستگاه PAGEREF _Toc404796495 h 57تصویر3-41. قالی آماده جهت نوردهی PAGEREF _Toc404796496 h 57تصویر3-42. دستگاه اسپکتروفتومتر انعکاسی PAGEREF _Toc404796497 h 57 فهرست جدول عنوان صفحه TOC o "1-3" h z t "3؛1" جدول1-2. شناخت عیوب قالی ودلایل بوجود آمدن آن PAGEREF _Toc404796932 h 30جدول3-1. شرایط مورد استفاده نمونه ها درآزمایش دستی PAGEREF _Toc404796933 h 38جدول3-2. شرایط مورد استفاده نمونه ها درآزمایش بادستگاه PAGEREF _Toc404796934 h 38جدول3-3. نسخه رنگ شیمیایی آزمایش دستی PAGEREF _Toc404796935 h 41جدول3-4. نسخه رنگزای طبیعی آزمایش دستی PAGEREF _Toc404796936 h 41جدول3-5. نسخه رنگینه اسیدی میلینگ PAGEREF _Toc404796937 h 48جدول3-6. نسخه رنگ راکتیو مورد استفاده PAGEREF _Toc404796938 h 51جدول3-7. نسخه رنگ اسپرک مورد استفاده PAGEREF _Toc404796939 h 52جدول3-8. نسخه رنگ نیل مورد استفاده PAGEREF _Toc404796940 h 53جدول3-9. نسخه رنگ روناس PAGEREF _Toc404796941 h 55جدول3-10. شرایط تست ثبات شستشویی PAGEREF _Toc404796942 h 57جدول1-4. مساحت ودرصد پخش شدگی نمونه ها PAGEREF _Toc404796943 h 60جدول2-4. میانگین درصد پخش شدگی تمام نمونه ها PAGEREF _Toc404796944 h 60جدول3-4. بررسی ثبات نوری نمونه ها از روی مولفه های رنگی(انتقال رنک با رنگ های شیمیایی) PAGEREF _Toc404796945 h 61جدول 4-4. بررسی ثبات نوری نمونه ها از روی مولفه های رنگی(انتقال رنگ با رنگ های طبیعی) PAGEREF _Toc404796946 h 62 تصویر 5-4. بررسی ثبات نوری نمونه ها از روی مولفه های رنگی(انتقال رنک با رنگ های شیمیایی) PAGEREF _Toc404796947 h 63جدول4-6. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 1 PAGEREF _Toc404796948 h 64جدول 4-7. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 2 PAGEREF _Toc404796949 h 64جدول 4-8. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 3 PAGEREF _Toc404796950 h 65جدول 4-9. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 4 PAGEREF _Toc404796951 h 65جدول4-10. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 5 PAGEREF _Toc404796952 h 65جدول 4-11. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 6 PAGEREF _Toc404796953 h 66جدول 4-12. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 7 PAGEREF _Toc404796954 h 66جدول 4-13. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 8 PAGEREF _Toc404796955 h 66جدول 4-14. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 9 PAGEREF _Toc404796956 h 67 فهرست علائم علامت نشانه C ......................................................درجه سانتیگراد g/L ..........................................................گرم بر لیتر g....................................................................گرم K..................................................................درجه کلوین se .......................................................دبی Sec ......................................................ثانیه Torr ........................................................واحد اندازه گیری فشار فصل اول کلیات تحقیق 1-1 مقدمهبرخی ازقالیهای نو و کهنه (اغلب تجاری) عیوبی در رنگ دارند که بنابر درخواست مشتری ، توسط مرمتگر مورد بررسی و رفع عیب قرار می گیرند. مجموعه این عملیات را رنگ برداری، رنگ کاری، نقاشی یا نیش قلم گویند"افتخاری راد،1382، ص21". نکته مهم رنگکاری در این است که بخش قابل توجهی از این عملیات مرمتی دوام ندارند و با گذشت زمان، تابش نور خورشید و یا اولین شستشو این پدیده ی پنهان کاری شده دوباره آشکار می شود. متاسفانه اطلاعات و روش های این عملیات فاقد کارایی آموزشی و علمی است و این روند پاسخگوی هیچ یک از اهداف علمی و استاندارد نیست. زمینه فعالیت این حرفه از مرمت، در راستای تکمیل قالی های صادراتی و گاه مصارف داخلی به شدت گسترش یافته و جایگاه خوبی برای خود ایجاد کرده است. هر چند هیچ یک از یادداشت ها در این خصوص نتایج تحقیقاتی مطلوبی را در پی نداشت. "اربابی، 1386، ص 185" عواملی که نیاز استفاده از این مرحله مرمت را ضروری می کند: 1- تابش اشعه فرابنفش خورشید که تاثیر زیادی بر کاهش رنگ قالی دارد. 2- اشتباه بافنده در زمینه انتخاب رنگ یک خامه و عوض شدن آن رنگ در یک قسمت بافت که در اصطلاح به آن رگه دار شدن قالی میگویند. 3- در میانه کار بافت، یکی از خامه ها تمام و خامه جدیدی تهیه شده که از لحاظ رنگی با خامه قبلی مطابقت ندارد و قالی دو رنگ می شود"پیتر.اف،1389، ص 38". 4- بعد از بافت یکی از رنگ های بکار رفته در قالی مورد پسند مشتری نیست و تصمیم به تغییر آن رنگ میدهد. 5- شدت رنگ های به کار رفته در در قالی مطلوب نیست. 6- رنگ بندی نامناسب و یا استفاده از رنگ های غیر مانوس وغیر عادی. "اربابی، 1386، ص6،7". و عواملی دیگر که منجر به استفاده از عملیات رنگکاری در کارگاه مرمت میشود. معمولا این عملیات به وسیله مواد رنگزا مانند : رنگ های جوهری، مدادشمعی ، ماژیک و همچنین اکسید کننده و احیا کننده هایی مانند پرمنگنات پتاسیم، جوش شیرین (سنگ ترش) ، جوهر لیمو ( اسید سیتریک) ،هیدرو سولفیت، کلر و... استفاده می شود. ابزار این عملیات قلم مو و ظرف رنگ است"افتخاری راد،1382، ص11" . با این تفاسیر و با توجه به اعتبار فرش دستباف در دنیا و استاندارد هایش در این مرحله از مرمت باید اعمال تغییراتی جهت بهبود بوجود آید و یا به عبارتی محققان با تلاش و شناخت باید گام هایی موثر درجهت رفع نواقص و پیشبرد کیفیت آن بردارند. انتظار میرود با ساخت دستگاهی جهت رنگرزی موضعی قالیهای مرمتی در کارگاه تکمیل این ایراد از فرش دستباف ایران رفع شود. 1-2 ضرورت انجام تحقیق فرش دستباف یکی از هنرمندانه ترین فراورده های دستی بشر است که علاوه بر دارا بودن ارزش هنری یک منبع درآمد ارزی در اقتصاد کشور محسوب می شود. فرایند تولید این هنر صنعت بسیار گسترده بوده و در تمام مراحل کیفیت و استاندارد سازی باعث ارتقا این کالا می شده است. تمامی قالیهای تولید شده جهت ارتقا و بهبود و بر طبق استاندارد مرکز ملی فرش دستباف ایران و سلیقه بازار در فرایند تکمیل قرار می گیرند"صوراسرافیل، 1376، ص29-33". عملیاتی که در کارگاه تکمیل فرش صورت می گیرد شامل انواع شور، چرم دوزی، دو گره و زنجیره بافی، کز دادن پشت فرش، بند کشی ، لکه گذاری یا عملیات رنگ برداری میباشد."مجابی، 1389" در بین این عملیات رنگکاری به صورت غیر متعارف و به نوعی تقلب محسوب میشود بدین گونه که مرمتگر قسمت های رنگ پریده قالی را با قلم مو یا ماژیک به صورت سطحی میپوشاند که با اولین شور رنگ ها در هم ادغام و ظاهر فرش را خراب میکند"اربابی، 1386، ص24". با این تفاسیر برآن شدیم تا عملیات رنگکاری در فرش های دستباف معاصر را بررسی و در صورت امکان ارتقا بخشیم. 1-3 سوابق تحقیقعلیرغم جستجو درکتاب ها و سایت های مختلف مرتبط به فرش و رنگرزی و مرمت مطلبی راجع به عینیت تحقیق پیش رو یافت نشد اما مطالبی ارزشمند راجع به مرمت یافت شد که با ذکر منابع بیان میگردد. مرمت مجموعه ای از علوم، فنون و هنرهاست. از بین علوم مختلف علم شیمی از گروه علوم پایه بیش از بقیه علوم با مرمت مرتبط است. مرمت یعنی کلیه فعالیت هایی که برای اصلاح مواد موجود و ساختار اثر فرهنگی به منظور نشان دادن وضعیت شناخته شدهی قبلی انجام می شود. مسلم است که اصلاح مواد تشکیل دهندهی اثر و ساختار آن بدون شناخت اولیه امکان پذیر نیست و تا مرمتگر نداند که با چه چیزی سروکار دارد نخواهد توانست معایب و آسیب های آن را اصلاح و برطرف سازد"خورشیدی،1385، مجموعه مقالات". یکی از زمینه های علمی و تخصصی فرش دستباف در مرحله تکمیل، مرمت یا رفوگری می باشد"طالب پور،1381". پیشینه مرمت قالی از بدو تولد آن وجود داشته است. اگر چه به آن به عنوان یک هنر ارج داده نمی‌شده است. مرمتگر تنها با قالی کهنه سر و کار نداشته و ندارد. به عبارتی مرمتگر پوشاننده عیب نبوده بلکه کامل کنندهی قالی جهت ورود به بازار و فروش آن بوده است. روش های مرمت دو نوع است: مرمت ایتالیایی – مرمت آمریکایی : در مرمت ایتالیایی احترام به اثر هنری و احترام به مرمتگر یک اصل است. مثلا یک قالی که با زمینه کرم آسیب دیده باشد سعی میشود رنگ قسمت آسیب دیده روشن تر یا تیرهتر انتخاب شود که آثار مرمت در قالی دیده شود. این روش مرمت بیشتر شامل اشیا و بناهای تاریخی میشود. در مرمت آمریکایی قسمتی از قالی که باید مرمت شود سعی بر آن است که کاملا شبیه سازی صورت گیرد به گونه ای که تفاوت قسمت مرمت شده با قسمت مرمت نشده معلوم نباشد. این دو روش مرمت هم در قالی و هم در مورد سایر اشیای هنری کاربرد دارد. روش مرمت بازار، یا علمی است که بر مبنای علم مرمتگر میشود (همان مرمت ایتالیایی ) و یا شیوه بازاری که قالی به گونه ای مرمت می‌شود که ایراد قابل تشخیص نباشد (روش مرمت آمریکایی). معمولا در مرمت سن قالی ملاک مهمی است که از این نظر قالیها به سه دسته تقسیم می‌شوند. قالیهای ۱ تا ۳۰ سال ( نو) از ۳۰ تا۱۰۰ سال و از ۱۰۰ سال به بالا(قالیهای عتیقه ای) ارزشیابی و تعیین سن در مورد قدمت مهم است. مثلاً قدمت قالی تا ۳۰ سال باید بر مبنای روش آمریکایی باشد و هیچ گونه تغییر رنگ نداشته باشد و مکانیزم کار به گونه ای باشد که قالی مانند روز اول شود. در قدمت ۳۰ تا ۱۰۰ سال، معمولا روش مرمت به سبک ایتالیاییست و ارزش قالی در قدمت فرش نهفته است. در قالی با سن ۱۰۰ سال به بالا، در وضعیت فعلی قالی را حفظ می‌کنند که خرابی بیشتر نشود مثلا ممکن است دو تکه قالی با این قدمت پیدا شود در این مواقع نمی‌توان آن‌ها را به هم بند زد و قالی جدید ساخت. در این مواقع یک پارچه سفید بر سطحی بدون خلل و فرج پهن میکنند و تکه های قالی را روی پارچه قرار می‌دهند تا قطعات قالی بیشتر آسیب نبینند. به طور کلی مرمت یا تکمیل یک مرحله تولید فرش است که میتوان برای آن استاندارد تعریف نمود تا علاوه بر تاثیر کیفیت قالی ارزش کار مرمتگران نیز در پروسه تولید شناسانده شود. مرحله ای بسیار پر کاربرد که از زمانی که قالی از دار جدا میشود تا ورود کالا به بازار بر روی قالی‌های نو حائز اهمیت است و بر روی قالیهای پا خورده و دارای قدمت، سبکی متفاوت از کار است"حاجی زاده، 1383". رنگکاری یکی از شاخه های مرمت در قالی است که متختصصان و اشخاص فنی خاص خود را دارد، اما متاسفانه روند کاری این گروه افراد مطابق استاندارد تعریف و شناخته شده نیست، و یکی از دلایل آن عدم شناخت یا عدم آزمایش های متفاوت در این زمینه است. شناخت کیفیت مواد اولیه، رنگرزی، مکانیزم بافت، آشنا بودن با کم کاری‌هایی که ممکن است در هر کدام از مراحل فرآیند قالی صورت گیرد و هر آنچه که با ساختار قالی در ارتباط است در هر چه بهتر انجام دادن کار یک مرمتگر مهم است"خورشیدی،1385، مجموعه مقالات". 1-4 سوالات تحقیقطراحی و بررسی امکان ساخت دستگاه یا روشی که بتواند جایگزین روش غلط لکهگذاری و رنگ کاری فرش در مرحله مرمت قرار گیرد و یا عملیات رنگ کاری را ارتقا بخشد یک ایده و پیشنهاد برای بهبود فرش دستباف با توجه به ارزش و اهمیت این کالا میباشد. با به کار گیری و بررسی روش ها امکان ارتقا در این مرحله از تولید فرش میتوان رنگ را با نفوذ و ثبات بیشتری وارد گره ها و الیافی که بی رنگ شده کرد. با توجه ب توضیحات داده شده و روش هایی که امروزه در مرحله رنگ مرمت به صورت غیر علمی انجام میشود: 1- چگونه میشود روش و یا ایده ای علمی تعریف کرد؟ 2- چگونه می توان روش یا دستگاهی را ساخت که با آن گره های بافته شده فرش را به تعداد معین و موضعی در ناحیه خاص رنگرزی کرد؟ 3- کاربرد این دستگاه فقط در قسمت رنگرزی موضعی فرش های مرمتی می باشد؟ 4- چگونه می توان به شید رنگی مورد نظر رسید؟ 1-5 روش تحقیق این تحقیق با رویکرد مرمتی و روش داده اندوزی کتابخانه ای و آزمایشگاهی انجام میشود که شامل این مراحل می باشد: مرحله اول : بررسی و شناخت روش های رنگکاری و سیر روند آن در بازار فرش دستباف معاصر ایران. مرحله دوم: تهیه چند نمونه قالی جهت آزمایش رنگرزی دستی و دستگاهی با مشخصات زیر: - نخ پشمی خامه قالی با نمره متریک نخ 4/16 لا ، چله 9/20 لا پنبه، پود ضخیم انگلیسی 8/10 لا، پود نازک با 2/20 لا. - قالی خام لول باف تهیه شده از نخ پرز بدون رنگ، بدون طرح، نخ چله و پود پنبه، رجشمار 50. - قالی مرمتی تخت باف کرباس، چله و پود پنبه، طرح شکسته، پرز پشم، رجشمار 16. - قالی مرمتی با مکانیزم بافت نیم لول، چله و پود پنبه، پرز پشم، طرح گردان، رجشمار25. مرحله سوم: آزمایش دستی بر روی نمونه های بافته شده. مرحله سوم: بررسی ثبات و جذب رنگ وارد شده در نمونه آزمایش دستی. مرحله چهارم: بررسی امکان تهیه و ساخت دستگاه یا روشی که مرحله رنگکاری را به رنگرزی ارتقا بخشد. مرحله پنجم: بررسی ثبات و جذب رنگ وارد شده در نمونه آزمایشی با دستگاه یا روش پیشنهادی. پی نوشت: فصل دوم ادبیات تحقیق 2-1 مقدمه قالی ایران با پیچ و خم طرح ها و دلفریبی رنگهایش در گوشه و کنار جهان گسترده و محیط زندگی انسان را چون باغی مصفا نموده است. نشاط کار و زندگی بافندگان در میان ترنم اشعار و صدای کوبیدن دفتین، با طرحها و رنگ های قالی آمیخته میشود تا اثری با شکوه پدید آورد و زبان هزاران بینندهی موزه های سراسر جهان را به تحسین هنر خلاق ایرانی وا دارد"بصام و همکاران، 1383، ص2". هنر ایران در مغرب زمین به مدت چند قرن بیش از هر چیز به قالی ایرانی نامبرده و شناسا بوده است. قالیهای ایرانی در تجملات زندگی درباری سهم به سزا داشته و به همین ملاحظه در چشم فرستادگان و جهانگردان خارجی از جاذبه فراوان برخوردار بوده است. از سده پانزده مسیحی به بعد همواره از آن سخن میگفتند و اغلب نیز با ستایش بسیار. گذشته از این قالی ایران چشمگیرترین تحفه ای بود که مسافران میتوانستند به آسانی به همراه آورند. زیبایی و شکوه این ارمغان به همان نگاه نخست بی مقداری و حقارت قالیهای مغرب زمین را نمایان میساخت"پوپ، 1387، ص2607". درست است که سفالهای لعابدار ایرانی از حیث ویژگیهایش دست کم از قالی ایرانی ندارد، اما ناگزیر از رقابت با فرآوردههای چینی است. همچنین شاهکارهای درخشان معماری ایران، که در بیان زیبایی شناختی عواطف ژرفتر و پهناورتر آدمی، تواناتر ازقالی است. با این همه، معماری را میتوان عرصهی تجلی عواطف عام بشری برشمرد، نه این که دستاوردی باشد از نبوغ خاص مردمانی بخصوص، وانگهی، برخی آثار معماری اقوام دیگر بسا هم تراز یا حتی برتر از آثار ایرانیان باشد. چنین است که قالی با عظمتی که نیمی از آن در کلیسای جامع کراکو در لهستان است و نیم دیگر در موزه هنرهای تزیینی پاریس، یا قالی های مشهور اردبیل، شاهکارهایی بیبدیل و به کل غیر قابل قیاسند با هر آنچه بتوان با آنها برابر نهاد. برتری و فرادستی جهانی تنها از آن هنری تواند بود که بازتاب اصیل و طبیعی تمدن و فرهنگی باشد که آن را پدید آورده است، و این درست همان چیزی است که قالیهای ایرانی در حد استثنایی از آن برخوردارند، چرا که بینش زیبایی شناختی خاصی را به کمال رساندهاند که عمیقا و به طرز بارز ایرانی است. اهمیت و ارزش این هنر در زندگی مردمان است، چرا که قالیبافی کم و بیش هنر و صنعتی است همگانی و برخوردار از رشد و بالندگی خود جوش و طبیعی. از دیرباز اساسیترین اسباب منزل بوده است، چه در کاخ ها، خانهها و چه در خیمهها. مهارت در قالیبافی تقریبا جزء خصایص ملی ایرانیان بوده است و ایلات و عشایر، عملا و ضرورتاً، همواره به قالیبافی بافی میپرداختند. 2-2 تاریخچه قالی 2-2-1 پیش از اسلامتاریخچه قدیمیترین دوره هنر قالی، تقریبا به کلی وابسته به منابع مکتوب و به خصوصیات نمونههای بافته شده در سرزمینهای دیگر، چون آسیای میانه، بین النهرین و مصر است. هنرهای تزیینی مرتبط نیز میتواند در هر دوره شواهدی برای چگونگی ظواهر این هنر فراهم آورد. بشر از هنگامی که به ساختن ابنیه پرداخت و حتی پیش از آن، به نوعی کفپوش که بر زمین بگستراند نیاز پیدا کرد. زمین گلی مساکن مشرق زمین مشکلات فراوانی در بردارد و چون فقط اغنیا میتوانستند کف ساختمانهای خود را با آجر، سنگ یا چوب مفروش کنند، لاجرم، زمین های خاکی و گلی را میبایست پیوسته آبپاشی کرد تا گرد و خاک از آن برنخیزد یا آنکه باید آن را با نوعی پوشش مفروش کرد. تقریبا با اطمینان میتوان گفت که همه گستردنیها از نی بوریا ساخته شده بود که در خورها و باتلاقهای جنوب بین النهرین در فرسنگها فرسنگ میروید. پوست کندن و بافتن نیهای بوریا به صورت حصیر بادوام و قابل حمل و حتی زیبا، کار دشواری برای مردم این سرزمین نبوده، مردمی که از قدیم متمدن بودند و در هزاره چهارم پیش از مسیح قادر به ساختن سفالهای منقش دلپسند بودند و دست کم سه هزار سال پیش از میلاد مسیح پارچه بافی و صنایع دستی پیشرفتهای داشتهاند. از آن زمان تاکنون تولید حصیر بدون وقفه ادامه داشته و هم حصیر و هم نی بوریای حصیربافی از جنوب بین النهرین به نقاط دوردست صادر میشده است و صنعت حصیربافی حتی در مناطق شرقی دورافتادهای چون سیرجان در ایالت سیستان [کرمان ؟] تا سده یازده هجری به این محصول بین النهرین متکی بوده است. نخستین باز نمایی یک قالی خوش طرح را میتوان در فرش های درگاهی منقوش بر سنگ آشوری یافت، به ویژه در آن قطعه معروف خرساباد (شمال شرقی موصل) که اکنون در موزه لوور است"پوپ، 1387، ص2620-2621". 8000سال قبل در عصر نو سنگی در منطقه وسیعی از آسیای جنوب غربی، مردم برای نخستین بار در گروههای کوچک در یک مکان مشخص اجتماع کرده و اولین دهکده ها را بوجود آوردند. در آن زمان انسان به تجربه آموخت که میتواند با کاشت دانه ها و گیاهان خودرو محصول بیشتری را نسبت به جمع آوری آنها در دشت های پراکنده بدست آورد. سکونت در یک مکان و تغییرات آب و هوایی انسان را وادار ساخت تا خود را از رطوبت و سرما محفوظ دارد. او از زندگی کردن در کنار حیوانات اهلی فرا گرفت که پشم و موی حیوانات بهترین عایق حرارتی جهت حفظ در برابر سرما و رطوبت است. بنابراین میتوان گفت اولین کسی که به ذهنش خطور کرد تا پشم گوسفندان را با حرارت و آب در هم نماید شبانان چادرنشین بودند. پس از آن بیش از 2000 سال طول کشید تا بشر به دانش ریسندگی و تولید پارچه های تار و پودی دست یابد"مجابی،1381، ص 6". شاید حدود 3000سال قبل شبان چادرنشینان دریافت که اگر چله ای ازنخ را روی یک چهارچوب بگستراند و سپس روی آن گره بزند سطحی نرم و صاف را برای زیر پای خود ایجاد میکند که در برابر باد و رطوبت مقاوم و تاشو بوده و قابل حمل در کنار مهاجرت های همراه با گوسفندان به سوی مراتع سرسبز در فصول سال باشد. با وجود آنکه از اولین دست بافته های بشر اطلاعات کم و بیش کافی داریم ولی در مورد نخستین بافته های گره دار جهان و تاریخ و محل بافت آنها، دانسته های ما اندک است و بیشتر در حد حدس و گمان است. پژوهشگران اروپایی به این نتیجه رسیده بودند که تمدن های مصر و آشور گهواره قالیبافی جهان بوده اند که شواهد آنان مندرجات تورات است، به هنگامی که در فصل هجرت قوم بنی اسرائیل در باب آرایش خیمه ها از استفاده از قالی سخن میراند و همچنین ستون یادبودی از شلما نصر دوم آشوری بوده است، که در آن نقش دو تخته قالی با ریشه های بلند حکاکی شده است. با کشف پرفسور رودنکو در (1947 میلادی) مهد فرشبافی از سواحل نیل و رودخانه دجله و فرات به آسیای مرکزی تغییر مکان می دهد. کشف قالی پازیریک که به عنوان پوشش اسب استفاده می شد، در یخچال های محلی به همین نام در میان کوههای آلتائی صورت گرفت و قدمت آن به 2500 سال قبل میرسد، در اندازه 83/1×2 متر و با 3600 گره در دسیمتر مربع است. تصویر حاشیه آن با شکل های دوره هخامنشی( تخت جمشید) شباهت دارد و در زمینه مرکزی آن تصاویر ستاره های چهار پره ای که به شکل های اشیاء کشف شده در لرستان مربوط است و درون مجموعه ای از قاب ها محصور شده اند. بعد از آن یک تخته قالی با بافت ظریف تر و قدیمی تر در 180 کیلومتری پازیریک و یکی با بافت ضخیم تر و جدیدتر از پازیریک در ناحیه سیبری کشف شد که قالی دوم را به بافنده های هخامنشی منسوب می کنند"مجابی، 1381، ص7". در مورد صنعت نساجی دوره هخامنشی مدارک تصویری از جمله تصویر پوشش جاویدانها و لوحهای مکتوب هخامنشی در شوش مکشوف گردیده، شرح بافندگی پارچه و تزیین جامه با سوزندوزی رنگین ضبط شده است . پرفسور هانس ای. وولف آلمانی که سالیانی دراز در خدمت به هنرهای سنتی و صنایع دستی در ایران به سر برده است در کتاب صنایع دستی کهن ایران مینویسد: گزنفون مورخ یونانی در کتاب خود کوروپایدیا (تربیت کوروش) متذکر میشود که ایرانیان قالیهایی داشتند که زود از دست می رفت و تنها شاه روی آنها راه میرفت. در کتاب اوستا که یکی از کتابهای کهن ایران است سخن از کفپوش نرمی به میان آمده است"حشمتی رضوی، 1387، ص 106". قرائن تاریخی نشان می دهد که قالیبافی در زمان ساسانی رونق داشته، از جملهی قالیها در این دوره، قالی بهار خسرو است که در تاریخ طبرسی درباره آن گفته شده «... یک قالی بسیار عالی کار ایران موسوم به بهار خسرو و در قصر تیسفون به طول 450 قدم و عرض 90 قدم موجود بوده است ...» در حالی که دکتر ربرت بامبان نویسنده مقیم آمریکا ابعاد این قالی مزین به جواهرات گرانبها را در کتاب خود به نام «آیا می دانید که» 24×26 متر ذکر کرده است و آن را به قالی بهار خسرو نسبت می دهند. به نظر می رسد که غیر از قالی بهار خسرو قالی بزرگ دیگری در دوره ساسانی وجود نداشته است"حشمتی رضوی، 1387، ص 144". گفته می شود این قالی به دست «هراکلیوس» امپراطور روم افتاد و یا به دیگر روایت همان قالی بهارستان است که زمان یزدگرد سوم به دست عربها افتاد. منسوجات شهر قومس از نظر تاریخی به دوره ساسانی و اشکانی باز میگردد که مهمترین و نابترین آن، قطعه منسوجی پرزدار فرفری با پشم خود رنگ کرم تار دو رشته z تاب یک لا و پود s تاب تشکیل شده و این قدیمیترین قالی یافت شده در کشور ایران است. اما در مورد عصر ساسانیان اشارات مکتوب قابل توجهی وجود دارد. در سالنامه سوئی (590 – 617 م) از قالیهای پشمی ساخت ایران سخن رفته است که موئد آن است که در آن زمان صنعت مهمی وجود داشته و همچنین نوعی پارچه به نام دیبا که با کیفیت عالی بر حسب مورد استفاده آن برای لباس، پرده یا قالی بافته میشد"پوپ،1387، ص2622-2624". دوره حکومت طولانی و مهم پادشاهان اشکانی که حدود پانصد سال دوام یافت از مبهمترین روزگاران تاریخ ایران به ویژه در ابعاد هنری می باشد زیرا که اسناد لازم در خصوص موقعیت آن روز ایران معدود است و تنها سندی که با تردید می توان به دوران حکومت اشکانیان نسبت داد از کاوش های باستان شناس غیر ایرانی (دیوید استروناخ) در شهر قومس نزدیک دامغان کنونی یافت شد. قدیمیترین نمونه منسوجات یافت شده شهر قومس مربوط به نیمه اول قرن یکم قبل از میلاد است. این قطعه جلیقه نمدی پشمی و قهوه ای رنگ می باشد که با بند ابریشمی دور گردن همراه است"ژوله، 1381، ص10-11". در زمان اشکانیان دامنه صنعت قالیبافی ایران در آسیای مرکزی و ناحیه باختر توسعه یافت و نمونه های آن در نوین اولا در سرحد مغولستان بدست آمده که به رنگ آبی تیره و با گره های مرتب بافته شده است"افشار،1392، ص159-160". 2-2-2 دوران اسلامی ( سده های نخستین ) قرن 1 تا 5 هجریقالیبافی در دوران اسلامی با دو تغییر ساختاری مواجه شد، اول اینکه به سبب منع شبیهسازی در اسلام نقوش قالی فاقد تصویر انسان و پیکر موجودات ذی روح شد و دوم اینکه، از قالیهای زینتی و گوهرنشان اجتناب شد. قالیبافی ایران در اوایل تسلط اعراب تا حدودی دچار رکود میگردد، چون اعراب بر خلاف هنر سفالگری که در آن سر آمد بودند به هنر قالیبافی به دلایل نژادی و اقلیمی در هیچ یک از ادوار تاریخی خود اهمیت قابل توجهی نشان ندادهاند تا دورهی خلفای تجملپرست اموی و عباسی. اما در مکتوبات بر جای مانده وجود قالی در آن موقع سخن به میان آمده است. اولین کتاب حدود العالم من المشرق الی المغرب که مربوط به سال 732 ه . ق و مولف آن ناشناخته است و تا همین اواخر از وجود آن اطلاعی در دست نبود، از فرآورده هایی چون قالی، پلاس، گلیم، زیلو، بوریا، جوال، نمد و حصیر در شهرهای مختلف ایران نام برده است. در مدت دویست سال ایران تحت تسلط اعراب با رکود قالیبافی مواجه بود ولی همچنان در گوشه و کنار این سرزمین به صورت بطنی تری ادامه داشت. در دوره اموی در مأخذ هدایای حکام محلی برای خلفای حاشیه نشین دجله مکرر از قالی ایران نام برده می شود . با حمله ترکان سلجوقی در 416 ه.ق و تهاجم زبان و فرهنگ آنان به این سرزمین منجر به تأثیر این فرهنگ برهنه بر فرهنگ ایران شد و در نتیجه طرح های قالی متأثر از طرح های سلجوقی شد که البته از این قالیها اثری در دست نیست و تنها با احتمال تشابه به آنها با قالیهای مسجد قونیه (پایتخت سلجوقیان) میتوان چگونگی آنها را حدس زد و میتوان با احتیاط گفت قالی این دوره طرح شکسته و بدون انحنا و زمخت تر از دوره های بعدی است. در دوره تیموریان بسیاری از ویژگی های هنر دستخوش دگرگونی اساسی میشود. با نفوذ فرهنگ چینی و صنایع مستظرفه کار هنرمندان ایرانی به مرز کمال نزدیک شد، خطوط کم کم منحنی و دوار شد و موتیف های متفاوتی به طرح اضافه شد. در دوره آق قویون لوها و قراقویون لوها قالیهای نفیسی در تبریز بافته شد. در عصر صفوی هنر به حد کمال و درخشش خود رسید، طراحی قالی در این دوره با نبوغ و خلاقیت چشمگیری همراه بود و کار مشهورترین نگارگران دربار شاه عباس (رضا عباسی) الهام بخش طرح قالی بوده است"حشمتی رضوی،1387،ص230". در این دوره حدود 1500 تخته قالی و قالیچه از خود باقی گذاشته اند و کارگاههای قالیبافی شهری به وجود آمد و صدور آن به کشورهای اروپایی آغاز شد"نصیری، 1382، ص7". در این دوره است که هنر قالی بافی از حالت یک پیشه روستایی و چادرنشینی به مقام یک حرفه با اهمیت در کارگاههای شهری تغییر موضع داده و تجارت صدور آن به کشورهای اروپایی شروع شد"مجابی، 1381، ص20". در دوره صفویه علاوه بر اندازه و ظاهر قالیها تغییراتی در مواد و مصالح آن ایجاد شد. بافت قالیهای بزرگ پارچه و گران قیمت در خور کاخها و تالارهای شاهی و اعیان و اشراف رایج شد و از ابریشم و مفتولهای سیمین و زرین در برخی از بافته ها استفاده گردید. طرح و نقش قالیها متحول و گردان و طبیعتگرا شدند. پروفسور پوپ شمار قالیهای نفیس این دوران را بیش از سه هزار تخته تخمین زده است. با فتنه افغان حکومت صفوی از هم پاشید و قالیبافی از رونق و اعتبار آن کاسته می شود اما افغانها از قدیم گلهدار بودند و ریسیدن پشم دست ریس بین زنانشان رایج بود. قالیبافی این منطقه در قبایل بلوچ، تیموری، جمشیدی و چهار ایماق در غرب و جنوب غربی افغانستان و در شمال نزد ازبک ها و ترکمانها سابقه دارد"حشمتی رضوی، 1387، ص 181". شناسایی و مستند کردن بافت قالی ایران در دوره افشاریه و دوران زندیه کار بسیار مشکلی است و این امر مربوط به عدم وجود نمونه های قالیهای این دوران است. روند نزولی وضعیت اقتصادی و سیاسی و دو عامل دیگر باعث شده تا بافت قالی تقریبا متوقف گردد: که یکی هجوم افغانها به ایران و دیگری حکومت نادر شاه افشار میباشد"ادواردز، 1368، ص5". در این دوره قالی در مقیاس اندک و عمدتا برای مصارف داخلی بافته شده است تا برای صادرات قالی. این احتمال نیز میرود که قالیهای ایلیاتی هنوز بافته میشده و اقسام دیگر کفپوش های بدون پرز،‌ چه محلی و چه وارده از شهر های دیگر هنوز مورد تقاضا بوده است. در دوران حکومت محمد کریم خان زند تا حدودی ثبات و آرامش همراه با ثبات محلی به کشور باز گشت و این امر بستر مناسبی را برای بافت قالی فراهم نمود. بافت قالی در این دوران ادامه داشت وجود قالی پشمی آن زمان درموزه ایران باستان مؤید این امر است "یار شاطر،1384،ص 89". یک دهه قبل از قتل ناصرالدین شاه را سال احیای نو قالی بافی در ایران می دانند. احیای نوین قالیبافی در ایران از سال 1885 آغاز گردید" ادواردز، 1875، ص 8". مطالعات نشان میدهد که در نیمه اول قرن سیزدهم ه . ق قالی همراه با ابریشم، پنبه و شال از کالاهای عمده تجارت داخلی بوده است که به مقصد هندوستان، ترکیه و روسیه فرستاده میشد. در اواسط همین قرن که اروپاییان و امریکاییان تقاضا برای خرید و فروش ایران را افزایش میدهند، قالی به عنوان اقلام اصلی صادراتی به بازارهای جدید ارسال میشود و تولید قالی افزون میگردد، به طوری که دهه 1290 ه.ق ( 1870 م ) به بعد ایران با رونق قالیبافی مواجه میشود" ژوله، 1381 ،ص18-19 ". بزرگترین ویژگی خاص قالیبافی قاجار، راهاندازی شرکتهای چند ملیتی بود که در کشورهای توسعه نیافته شکل خاص خود را که همان استعمار خواهی باشد همیشه به همراه داشته است که کیفیت پایین بافت، قالیهای ارزان و استفاده از رنگهای شیمیایی فرار (معروف به جوهری) از ویژگیهای این شرکتها بود. از دیگر روشهای فروش قالی در دوره قاجار کهنه نما کردن قالی (توسط چوبک و خاکستر هیپوکلریدسدیم) بود که طبق سلیقه اروپاییان انجام میگرفت. ورود رنگهای جوهری یا به عبارتی فاجعه رنگهای جوهری از همین دوره آغاز شد. صادرات قالی در دوران قاجار در ربع قرن نوزدهم افزایش چشمگیری داشت. از همین دوره قالیهای تصویری رواج یافت و در دورههای بعد تکمیل شد. نکته ای که در مورد قالی در دوران قاجار بسیار قابل ملاحظه است صادرات چشمگیر آن از سال های 1780 م. تا جنگ جهانی اول است. تا پیش از آن توجهی به قالی نمیشد و آن را به عنوان حرفه ای روستایی و عشایری قلمداد میکردند. با استقبال غربی ها از قالی و به دنبال آن،‌ حضور شرکت های خارجی سرمایه گذار در این رشته، نگاه به قالی عوض شد و به عنوان یک کالای مهم تجاری مورد توجه قرار گرفت. در دوران حکومت پهلوی تغییراتی در نظام تولید قالی بوجود آمد قانون کار و ممنوعیتهای سن غیر مجاز برای بافندگان، بررسی دستمزد بافنده، نظارت بر شرایط کارگاه و بافندگی و استاندارد سازی کارگاه ها و اختراعدار قالی بافی بهداشتی. در دوران پهلوی تولید قالی در مناطق مختلف ادامه یافت. یکی از مهمترین اتفاقات که در این دوران به وقوع پیوست اتمام فعالیت های شرکت های خارجی و چند ملیتی در قالی ایران است و در نتیجه به دست گرفتن تولید و صادرات قالی توسط تولید کنندگان داخلی بود که این جریان در پی سیاست ایرانی کردن مؤسسات خارجی به وسیله رضا شاه پهلوی صورت پذیرفت. رسمیت یافتن متر در معاملات قالی به جای زرع، انتشار کاغذ شطرنجی چاپ برای طراحی قالی، صدور نوعی شناسنامه برای قالی، جمع آوری نقشه های قدیمی برای احیاء، تشکیل کمیسیون قالی ایران به منظور تمشیت امور قالی بافی در ایالات و ولایات، اولین مسابقه طراحی قالی، آموزش قالی بافی و نقشه کشی، تاسیس موسسه قالی ایران و پس از آن شرکت های سهامی فرش ایران (دولتی کردن فرش دستباف). تأسیس موزه فرش دستباف در سال 1356 و شرکت در نخستین نمایشگاه رسمی جهانی وین و بیگره بافی و جفتی بافی در این دوره رواج یافت"حشمتی رضوی،280-300". بعد از انقلاب اسلامی با وجود جنگ هشت ساله و بعد از آن رکود اقتصادی ایران و تحریم ها و به وجود آمدن مشکلات برای تهیه مواد اولیه و بالارفتن قیمت ها و غیره، قالی ایران با رکود مواجه شده است. از جمله فعالیت ها و تحولات در هنر صنعت قالی این دوره: استقرار روش پیمان سپاری ارزی، استقرار نظام تولید انبوه فرش دستباف، برگزاری دومین مسابقه طراحی قالی، استقرار نظام تشکیلات موازی در زمینه فرش، اولین تحریم و اولین تقلید از قالی ایران، استقرار نظام آموزش دانشگاهی فرش دستباف و مطالعات و تحقیقات فرش دستباف در سال 1374ه.ش. از سال 1367 ه.ش قالی بافان خانگی تحت پوشش بیمه و تامین اجتماعی قرار گرفتند، ورود رایانه به دنیای طراحی فرش، جابجا شدن نقشه ها و طرح ها، استقرار نمایشگاه های بزرگ سالانه فرش دستباف، ساخت فیلم های فرش دستباف و بافت قالیهای استثنایی(حجمی، ریز بافت غیر متعارف، نقش برجسته، قالیهای دو رو، تابلویی، بزرگ پارچه) " حشمتی رضوی، 1387، ص 326". 2-3 مواد اولیه فرش دستباف 2-3-1 دسته بندی قالی از نظر نوع الیافهیچ کار هنری را نمیتوان به طور کامل درک و ارزیابی کرد مگر آن که فرآیندهای فنی ساخت آن را درک کرده باشیم، زیرا که کیفیت زیبایی شناختی آنها همواره تا حدی بدین فرآیند وابسته بوده است و از آن گذشته قضاوتهای فنی غالبا کلید ضروری شناسایی بافتهها را فراهم میکند. مهمترین دلیلی که موجب شده قالیهای مهم به نمونه های رضایت بخشی طبقه بندی نشوند، فقدان اطلاع از ساختار فنی آنها بوده است. ساختار فرش دستباف براساس استانداردهای تولید، به شرح زیر می باشند: همانطور که گفته شد، سه گروه نخ شامل نخهای پرز(خاب)، نخهای تار(چله)، نخهای پود ضخیم (زیر) و نازک (رو) تشکیل دهندهی اسکلت اصلی هر فرش دستباف می باشند. 1- نخ پرز، مهمترین جزء هر فرش که نمود اصلی ظاهر بصری و طرح و نقوش را فراهم می نماید و بطور معمول از جنس پشم یا کرک و در فرش های بسیار ظریف بصورت گل ابریشم و یا تمام ابریشم میباشد. 2- نخ تار، مجموعه نخهایی که بصورت موازی یکدیگر و معمولاً یک در میان بصورت تار جلو و عقب، در طول فرش قرار گرفته و بطور رایج و متعارف از جنس پنبه، و در موارد خاص در فرشهای برخی از مناطق از جنس ابریشم یا پشم و در فرشهای بزرگ پارچه بصورت استثناء خارج از استاندارد با بکارگیری الیاف مصنوعی، از جنس مخلوط پنبه / پلی استر انتخاب می گردد. 3- نخ های پود ضخیم و نازک، رشته نخهایی هستند که مابین نخهای تار بصورت عرضی در ساختار فرش عبور داده شده و به ترتیب وظیفه پرکردن و دوخت هر رج را به عهده دارند. بطورمعمول هر دو از جنس پنبه بوده و در برخی مناطق فرشبافی خاص ایران از جنس پشم انتخاب می گردند. معمولاً نسبت وزنی تار و پود و پرز در فرشهای پشمی بصورت 12 تا20% نخهای تار، 10 تا 18% نخهای پود، و 50 تا70% نخهای پرز می باشد. 2-3-2 نوع گرهگرهبافی در سده نخست مسیحی به دو صورت مختلف متداول بود و این فن به قدری تکامل یافته و به نحو استواری تثبیت شده بود که هر یک از این دو شیوه گره زدن در حد خود، قرن ها قبل از آن در حال تکامل بوده است. یکی از قدیمیترین نمونه های موجود در آن سوی شرق ایران در مغولستان داخلی، نوین اولا و لئلان کشف شده است. پرز ممکن است از پنبه، ابریشم یا پشم باشد و ممکن است آن را دور یک تار بپیچند یا به دور دو تار چهار و یا حتی از 4 تار قلاب کنند و این قلاب کردن ممکن است به هر یک از دو صورت زیر انجام گیرد. یکی از این صورت ها به نام گردیس یا گره متقارن (آذری) معروف است و نوع دوم آن گره نامتقارن (سنه یا فارسی) میخوانند. تصویر..... تصویر2-1. ساختار فرش دست بافت 2-3-3 پشم مصرفی در ساختار فرش دستبافپشم کهن ترین الیافی است که در بافندگی ایران به کار رفته است. پشم از الیاف حیوانی است که پوشش محافظ گوسفند محسوب میشود و با در نظر گرفتن نژادهای مختلف گوسفند جنس پشم آنها نیز از نظر ظرافت، طول، مقاومت، بازگشت پذیری، درصد چربی و غیره با یکدیگر متفاوت است شاید بتوان گفت استفاده از پشم از زمانی آغاز شد که انسان و گوسفندان توانستند در کنار یکدیگر زندگی کنند و گوسفند با این همزیستی از جهات مختلف مورد بهره برداری انسان قرار گرفت. عنصر فنی مرتبط به بافت قالی که در اولین وحله از جهت بافت فرش، مانند سایر دستاوردهای بشری همواره رو به تکامل است و این پیشروی بدان حد با تکامل تمدن انسان عجین بوده که گفته اند: هیچ هنری در جامعه به اندازه قالی توسعه و تکامل نداشته و هنرمندان آن جامعه را به خود مشغول ننموده است. جلوه زیباییشناختی که از همه بیشتر به چشم میآید جنس پرز است. جنس پرز مناسب ترین و ظریفترین ماده برای قالی است که شامل پشم و ابریشم میباشد و پشمی که کیفیتی عالی و ریسندگی خوب داشته باشد میتواند با ابریشم برابری کند. جنبه زیبایی شناختی قالی هم نه تنها با جنس مواد به کار رفته در آن مرتبط است، بلکه به ظرافت بافت و چگونگی زیر ساخت آن نیز ارتباط دارد. از نظر مردمشناسان و هنرمندان، قالی ایرانی اولین بار به وسیله دامداران ایرانی گسترش یافت. دلیل شکوفایی و تعالی قالی ایران علاوه بر خصوصیات ذاتی ایرانیان مانند هنر دوستی و بردباری، باید به وفور مواد اولیه، از قبیل پشم های مرغوب و انواع گوناگون گیاهان رنگزا دانست. فرشهایی که انسان اولیه برای زیرانداز، روانداز، حمل بار، پوشش قبر، پوشش حیوانات و .. از آن استفاده کرده از پوست و برگ درختان و حیوانات بوده است. در قلمرو پادشاهی ساسانیان در بین النهرین در آسیای مرکزی، پرورش گوسفند سفید سابقهای دیرینه داشت. الیاف گوسفندان بومی معمولا شامل چهار نوع تار است که عبارتند از: پشم حقیقی، مو، هتروتیپ و کمپ، که با مقداری عرق پشم و چربی همراه اند. شناخت مقدار هر یک از انواع تارهای موجود در پشم حایز اهمیت است پشم را پوششی فلسی احاطه کرده است که محافظ خارجی آن محسوب میشود این فلسها به علت طرز قرار گرفتن خاصشان به طور غیر مستقیم در نظافت حیوان و بهداشت آن نیز موثر است"دانشگر، 1376، ص112". ماده اصلی تشکیل دهنده پشم، کراتین است که اسید آمینههای گوگرددار آن سبب بروز خواصی شده است که نظیر آن را نمیتوان در سایر الیاف مشاهده کرد. الیاف پشم از ماده مخصوصی به نام کراتین تشکیل گردیده و ویژگی اسیدی و بازی را تواما دارد و این بدان جهت است که دارای مقدار مساوی از عوامل کربکسیل و آمین میباشدپلیمر پشم را می توان پلی پپتیدی مرکب از اسیدهای آمینه آلفا دانست که به کراتین معروف می باشد"فورد، 1386، ص 28". تصویر 2-2. ساختمان آمینواسید "فورد، 1831 ، ص 22"بخش عمده ی پشم را کراتین تشکیل میدهد.کراتین ممکن است دارای دو نوع ساختمان بلورین باشد. پشم معمولی دارای ساختمانی به نام کراتین آلفا میباشد که در آن زنجیره های ملکولی به شکل مارپیچی قرار دارند ولی چنانچه پشم کشیده شود یک تغییر برگشت پذیر و تدریجی صورت میگیرد و تصویر پراش اشعه ی ایکس متفاوتی در مقایسه با کراتین آلفاحاصل میگرددکه به آن کراتین بتا گفته میشود و به تصویر پراش اشعه ایکس ابریشم شباهت دارد. در کراتین بتا زنجیره ها به فرم زیگزاگ بوده و به مقدار کمی پیچ خوردگی دارند.پشم را میتوان در آب تا حدود 50 درصد و در بخار آب تا حدود 100 درصد کشید. به علت مارپیچی قرار گرفتن و چین خوردگی زنجیره ها، ازدیادطولی بالایی در اثر باز شدن شکل فنری اولیه برای پشم امکان پذیر میباشد.بعد از کشیده شدن پشم، برگشت تدریجی به ابعاد اولیه صورت میگیرد. به کمک استراحت دادن پشم در بخار، میتوان طول آن را تا 30 درصد نسبت به طول اولیه کاهش داد"توانایی، 1376، ص31 ". انواع پشم های موجود ، دامنه ی وسیعی از ظرافت ، تجعد ، طول و رنگ را شامل می شود . الیاف پشم دارای سطح قاعده ی تقریباً دایره ای شکل می باشند و از طرف ریشه به رأس ظریف می گردند . بیشتر حجم لیف پشم از سلول های کورتیکال تشکیل می شود که در داخل هر کدام یک ساختمان فیبریل وجود دارد . فیبریل ها ممکن است همچنین سلول های کورتیکال را به یکدیگر ربط دهند . در پشم های ظریف ممکن است در مرکز لیف یک بخش مرکزی به نام مدولا وجود داشته باشد که از پروتئین متفاوتی نسبت به بقیه پشم تشکیل می شود. در الیاف ظریف معمولاً دیده نمی شود . اندازه مدولا در پشم های مختلف، متفاوت بوده و در بعضی موارد به صورت یک کانال خالی در طول لیف قرار دارد . مدولا ممکن است حاوی شبکه بازسلولی باشد . سطح بیرونی پشم را فلس ها تشکیل می دهند. فلس ها که نایکنواخت می باشند به طرف رأس قرار دارند و وجود آن ها باعث تفاوت در ضریب اصطکاک الیاف پشم در جهت رأس و در جهت ریشه میگردد که به D.F.E معروف می باشد. خواصی مثل نمدی شدن پشم به این فاکتور ربط داده می شود . کثرت فلس ها به ظرافت لیف بستگی دارد. الیاف ضخیم کثرت فلس کمتری دارند. روی فلس ها غشاء ضد آب قرار گرفته است که به آن Epicuticle گفته می شود. این لایه که به عنوان)همان، ص(72 محافظ عمل می کند مثل یک لایه چربی، آب را از لیف دور می نماید، بین کوتیکل و کورتکس لایه ی دیگری وجود دارد که پوستهی کیوتیکل جزءنام دارد .بخش اعظم پشم را کورتکس تشکیل می دهد که خود از ملیون ها سلول دوکی شکل بلند که سخت به یکدیگر چسبیده اند، شکل می گیرد. این سلول ها خود از چند فیبریل و هر فیبریل از واحدهای کوچکتری تشکیل می شود. کورتکس به دو بخش ارتو و پارا تقسیم میگردد که دارای ساختمان شیمیایی متفاوت می باشند و در نتیجه خواص کراتین در این دو بخش متفاوت می باشد .به همین علت لیف پشم یک لیف دو جزئی طبیعی به حساب می آید .بخش پاراکورتکس دارای گروه های سیستین بیشتری می باشد که زنجیره های ملکولی را به یکدیگر پیوند می دهد. به همین علت این بخش پایداری بیشتری داشته و نفوذ رنگینه در آن مشکل تر از بخش ارتوکورتکس می باشد. لیف پشم به صورت موج دار)فردار( می باشد که این شکل افزایش خاصیت عایق بندی گرمایی ، چسبندگی و فنریت را برای پشم به همراه دارد .فردار بودن پشم به تفاوت در دو بخش اورتو و پاراکورتکس و نهایتاً جمع شدگی متفاوت این دو بخش بر میگردد"توانایی، 1387، ص" 77. الیاف پشم دارای بازیابی الاستیک خوب بوده و در مقابل چروک شدن مقاومت بیشتری را نسبت به پنبه نشان میدهند، ولی استحکام آن ها از پنبه کمتر بوده و هم چنین دارای مقاومت کمتری نسبت به پنبه در مقابل قلیا میباشند. پیوندهای سیستین پشم به کمک اسید تیوگلیکولیک گسیخته شده و گروه های SH2 حاصل میگردند .پیوندهای سیستئین گسیخته شده به کمک آلکیل دی هالیدها دوباره شکیل میگیرند. به عبارت دیگر تثبیت شیمیایی برای پشم امکان پذیر است) همان،ص. (7 319278092710 تصویر 2-3. شکل ظاهری و داخلی پشم (توانایی، 1376، ص34). در صنایع قالیبافی معمولا از پشم ضخیم استفاده میشود. بعد از ظرافت، طول الیاف از اهمیت خاصی برخوردار است و نباید در هر گروه از حد معینی کمتر باشد، میزان مقاومت الیاف که نشان دهنده مقاومت آن ها نسبت به پارگی است و نیز رنگین بودن پشم از دیگر صفاتی است که باید بدان توجه داشت. به طور معمول در بازارهای جهانی برای هر دو نوع استفاده پشم سفید بیشتر مورد نظر است ولی در ایران در مناطق عشایری علاوه بر آن ها از رنگ طبیعی خود پشم ها برای قالیبافی و زیراندازها استفاده میکنند. از نظر قطر، پشم های بین 19 تا 28 میکرون مهمترین نوع پشم برای تهیه پارچههای فاستونی و پشمی است و الیاف با قطر 29 تا 36 میکرون برای تهیه پارچه های ضخیم پشمی رویه صندلی، پتو و ... مناسباند. پشم قالی بافی تا حد زیادی از پشم نساجی متفاوت است و ترکیبی از الیاف طویل و مویی همراه با الیاف ظریف (پشم حقیقی) است که این دو نوع تار اجزای اصلی پشم قالی هستند که مقدار متغیری کمپ (1 تا 20 %) نیز دارند که معمولا متوسط قطر الیاف خشن و طویل پشم رویی گوسفند است . پشم قالی بین 30 تا 40 میکرون و الیاف ظریف آن از کرک زیرین است که قطر آنها بین 10 تا 24 میکرون است. 2-4 رنگرزی2-4-1 مروری تاریخی بر رنگرزی طبیعیرنگ پدیدهای است که انسان از دوران کهن با آن آشنا شده است، انسان نخستین از پوست حیوانات برای پوشش خود استفاده میکرد، به حکم غریزه با رنگ های موجود در طبیعت نیز آشنا میشود و ابتدا رنگ را برای زیباسازی پوششهای پوستین خود به کار میبرد، پس از فراگیری شیوههای نقاشی غارها، از رنگ برای ترسیم نقوش جانوران استفاده کرد، غار تنها مأمن او بود و او سعی داشت آنچه را در طبیعت میبیند در نهایت سادگی و به میزان تشخیص فردیش، آنجا را با چند رنگ معدودی که شناخته بود با تصاویر جانوران بیاراید. رنگرزی طبیعی و بحث در خصوص تاریخچه آن همواره یکی از مهمترین مساﺋل قابل بررسی در رابطه با رنگزاهای طبیعی می‌باشد. قدمت رنگ های طبیعی و رنگرزی با این رنگ ها، به قدمت منسوج یا پارچه میرسد. هنر رنگرزی یک گذشته طولانی دارد و اکثر رنگزاها مربوط به دوران ماقبل تاریخ میباشد""Siva,2007:916. به هر حال هنر رنگرزی در نقاط مختلف جهان گسترش و به مرور پیشرفت داشته است. در این میان اسناد و مدارک اندکی جهت مطالعه در این خصوص باقی مانده است. اولین سند مکتوب از استفاده از رنگ های طبیعی در چین مربوط به 2600 قبل از میلاد میباشد""Siva,2007:916. یافته های باستان شناسی نشان می دهند که استفاده از منابع طبیعی برای رنگرزی الیاف دارای قدمتی شش هزار ساله است. بین سال های 3000 و 4000 قبل از میلاد، رنگرزی به عنوان هنر و مهارت در هند، چین و قسمت هایی از آمریکای جنوبی پایه گذاری شد"دین، 1385، ص 10". دانش رنگرزی در ابتدای دوره دره سند (2500 قبل از میلاد)، براساس پارچه های رنگی لباس های یافت شده، شناخته شده است. همچنین اثر رنگزای روناس در خرابه های تمدن دره سند در موهانجودارو و هاراپا (3500 قبل از میلاد) اثبات شده است""Siva,2007:916. آزمایشات شیمیایی از پارچه های قرمز موجود (کمربند قرمز رنگ) در مقبره شاه توتانخامون که در سال 352 قبل از میلاد درگذشته بود، حضور رنگدانه استخراج شده آلیزارین از روناس را نشان میدهد"Siva,2007:917". الیاف رنگرزی شده ای که از گورهای واقع در دره پازیریک در ناحیه آلتایی سیبری کشف شده اند دارای قدمتی درحدود 5 قرن قبل از میلاد هستند"دین، 1385ص 10". در قرن 4 میلادی، رنگ هایی مانند نیل، وسمه، روناس، اسپرک، چوب برزیل، ایندیگو و ارغوانی تیره مایل به قرمز شناخته شد. حتی رنگ حنا از 2500 سال قبل از میلاد مورد استفاده قرار میگرفت. رنگ زعفران در کتاب مقدس ذکر شده است. معروف ترین و باارزش ترین رنگ در طول اعصار که در کتاب مقدس نیز ذکر شده، رنگ ارغوانی است. این رنگ از صدف طلایی رنگ خاردار تهیه میشده است""Siva,2007:917. آبی نیلی از هند به نام «پادشاه رنگ» درخشانتر و سازندهتر از نیلی رنگرزان اروپایی(woad) بود، که جایگزین آن شد "Puntener& Schlesinger,2000:382". 2-4-2 پیشینه رنگرزی در ایرانرنگرزی در ایران نیز پیشینه دیرینه‌ای دارد. پیش از اسلام، در دوره هخامنشی شاهد استفاده از رنگزاهای طبیعی و مهارت در رنگرزی هستیم. به طوری که گزنفون مورخ یونانی در نوشته هایش، اشاره به کارگاه قالیبافی شاهان هخامنشی در شهر سارد (400 سال قبل از میلاد) و قالی ارغوانی رنگ، روی قبر کوروش داشته است. همچنین این مورخ به پازیریک کهن‌ترین قالی کشف شده جهان و ایران، و وجود رنگ های زرد، قرمز، نارنجی، سبزآبی و سرمه ای در آن نیز اشاره کرده است "حیاتی، 1384،ص7". در کتاب «بُندَهِش» که تألیف آن را به دوران ساسانی نسبت می‌دهند، گیاهان را به خوبی دسته بندی کرده و درباره رنگ آمیزی آنها با روناس و سایر رنگ ها سخن به میان آورده است. این نشان می دهد که نیاکان ما این گیاهان را برای پوشش خود به کار می برده اند و نحوه کاشت و داشت و برداشت آن را می دانسته اند و در استفاده از آنها برای بافت پارچه هم، مهارت کافی داشته اند. در سطرهای شش و هفت همان صفحه می نویسد: «هر چه جامه به آن شاید رشتن(یعنی رنگ کردن، ریسیدن، تافتن و تابیدن) مانند سرکه و دار پرنیان و زردچوبه و روناس و نیل رنگ خوانند "دادگی، 1369، ص4". این امر نشان میدهد که ایرانیان از دو سه هزار سال قبل گیاهان رنگزا را میشناخته اند و آنها را رده بندی و در کشت و توسعه آنها مهارت داشته اند. در دوره ساسانی رنگرزان از احترام خاصی برخوردار بوده‌اند. کشف نمونه‌هایی از پارچه‌های دورهی ساسانی و بافت فرش ناشی از وجود صنایع پیشرفته رنگرزی و نساجی در این دوره است. از نمونه‌های قالی ساسانی، قالی بهارستان یا بهارخسرو می‌باشد که از سنگ‌ها و جواهرات و تزئینات گران بها و بی‌نظیر، و همچنین از رنگ‌های زیبایی که تمام فصول سال را به نحو شگفت‌ انگیزی در مقابل نگاه بیننده قرار داده‌ تهیه شده است. شیوه ساسانیان در به‌کارگیری رنگ‌ها با شیوه بیزانسی تفاوت دارد. رنگ‌های ساسانی دارای درخشش کمتر و معتدل‌تر بوده و هنرمندانه‌تر تقسیم شده و با در نظر گرفتن نقش انتخاب شده‌اند. در دوران آل بویه و سپس سلجوقیان کارگاه‌ های رنگرزی که به صورت صنفی و تولیدی در بسیاری شهرهای ایران نظیر یزد، کاشان و اصفهان وجود داشته است. در این کارگاه‌ها علاوه بر بافندگان، رنگرزان نیز به طور دائم حضور داشتند و تجربه و مهارت و ذوق خود را در این رنگرزخانه‌ها به‌کار می‌گرفتند. شهرت ایرانیان در رنگسازی و دریافت ارزش رنگ‌ها به‌ خصوص در زمینه‌های مربوط به کتاب سازی و مینیاتور نیز به مرزی رسیده بود که با گسترش مکتب هنری برجسته‌ای نظیر مکتب هرات، ایرانیان به عنوان استادان رنگ شناخته می‌شدند. با شروع حکومت سلاجقه در ایران تمامی فنون و به خصوص رنگرزی و قالی بافی نیز به خاطر عشایر ترک در سراسر کشورهای اسلامی اهمیت فراوان پیدا کرد. رنگ‌های قالی با استفاده از گیاهان و به کمک مهارت استادکاران‌ رنگرز به حد و دامنه‌ای رسید که به تدریج دیگر هنرها و صنایع دستی را در سایه قرار داد. HYPERLINK "http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B3" o "روناس" روناس، نیل، اسپرک، پوست گردو، پوست انار و زعفران و سایر رنگ‌های گیاهی که از صدها سال پیش بشر شناخته بود به دست هنرمندان رنگرز ایرانی جلوه‌ای یافت که در هیچ کجای دیگر از جهان تقلید شدنی نبود. دوران صفویه اوج ترقی صنایع رنگرزی و قالی بافی‌ بوده است. خوشبختانه آثار زیادی از آن زینت بخش موزه های دنیاست که شیوه رنگ آمیزی ملایم و بی نظیر در قطعات به دست آمده به چشم می‌خورد. صنعت رنگرزی ایران در اواخر دوران صفویه، همزمان با رشد رنگرزی مدرن در اروپا عظمت و اهمیت خود را تا حدی از دست داد. در دوره پهلوی کاربرد رنگ‌های شیمیایی خارجی نسبت به رنگ‌های طبیعی افزایش چشمگیری پیدا کرد. طبیعت به دلیل وجود تنوع رنگ زیباست و جذابیت قالی ایران به دلیل تنوع رنگ است که لحظه ها چشم به یک اثر خیره میشود و از آن به سادگی نمیگذرد، تنوع رنگ قالی از ویژگیهای آن است که نسبت به سایر منسوجات زیباتر است رنگها هر کدام موضوعی را بیان میکنند. تا دوره قاجار، رنگرزان ایرانی تنها از منابع طبیعی در فن رنگرزی استفاده میکردند، ولی از این دوره به بعد با ورود رنگهای جوهری از خانواده رنگهای شیمیایی تحت نام آنیلین استفاده شد. ورود این رنگها مانع از دلبستگی ایرانیان به رنگهای طبیعی نگردید، هنوز بسیاری از افراد با تعصب ویژهای از آنها استفاده میکنند و تمام سعی و تلاش خود را صرف حفظ رویههای سنتی و اشاعه آنها دارند که توجهشان به این امر بسیار حیاتی فرش ایران قابل ستایش است. 2-4-3 رنگزاهای طبیعی واژه «رنگزای طبیعی» همان طور که از نامشان بر میآید ریشه طبیعی داشته و شامل همه رنگ های بدست آمده از منابع طبیعی است. منشاء رنگزاها در طبیعت شامل گیاهان، حیوانات و مواد معدنی میباشد. از مواد رنگزای به دست آمده از گیاهان می توان به نیل، روناس، حنا و جز اینها اشاره داشت که از ریشه، گل، برگ، میوه و پوست نباتات به دست میآیند. مواد رنگزای به دست آمده از حیوانات نیز اغلب شامل حشره قرمز‌دانه و صدف طلایی خاردار(رنگ ارغوانی) میباشد. رنگزاهای طبیعی معدنی شامل نمک فلزات واسطه یا همان دندانه ها میباشند. برای نمونه می توان به کروم، آهن، مس و... اشاره داشت. طبیعت سراسر رنگ است، هر چند چشم انسان حساسیتی که نسبت به نور مرئی دارد محدودهی کوتاهی از امواج 655 نانومتر را شامل میشود , اما قادر است بسیاری از رنگ های طبیعی از جمله الکترومغناطیسی در حدود 355 رنگ، گیاهان، جانوران و غیره را مشاهده کرده و آن ها را در گروههای مختلف دسته بندی کند .انسان اولیه نخست گیاهان، گل ها و بعضاً گروهی از حشرات را به عنوان منشأ ساخت رنگینه ها شناخت و دریافت درمیان بافت خاص این گیاهان و جانوران مولکول هایی وجود دارد که قادر به رنگ کردن الیاف طبیعی مانند پشم و پنبه میباشند "افشارنیا، 1387 ،ص. "2 هنر و علم رنگرزی با مواد طبیعی با داشتن صلابت وجود روزگاری بس دور است که به خدمت بشر در آمده است. 2-4-4 طبقه بندی رنگزاهای طبیعی بر اساس ساختار شیمیاییرنگزاهای طبیعی دارای ساختار و خصوصیات رنگی میباشند این ساختارها شامل ایندیگویی، آنتراکینون، آلفا نفتوکینون ها، فلانوئیدها، دی هیدروکسی پیران ها، آنتوسیانانیدین ها، کاروتنوئیدها و غیره میباشد. 2-4-4-1 رنگزاهای ایندیگو: رنگزاهای ایندیگویی از مهمترین گروه رنگزاها هستند شامل نیل واقعی از گیاه «ایندیگوفرا تینکتوریا» و وسمه «ایساتیس تینکتوریا» می باشد"منتظر و همکاران، 1388، ص 79".186182041910 تصویر2-4. ساختار رنگزاهای ایندیگو2-4-4-2 رنگزاهای آنتراکینون: تقریباً همه رنگ های قرمز طبیعی با منشاء گیاهی، حیوانی و معدنی براساس ساختار آنتراکینون میباشد. روناس، قرمزدانه، قرمز کرمس برخی از رنگ های دارای این ساختار میباشند. به طور کلی این رنگ ها از ثبات خوبی برخوردارند"Samanta & Konar,2011: 33".177800088265 تصویر2-5. ساختار رنگزاهای آنتراکینون2-4-4-3 آلفا نفتوکینون ها: مهمترین رنگزا این دسته، حنا است که در مصر و هند کشت میشود. این رنگ ها معمولاً به روش رنگینه های دیسپرس بوده و فام نارنجی میدهد. (تصویر2-6)2-4-4-4 فلانوئیدها: فلانوئیدها که از مشتقات فلاون، ایزوفلاون ها، چالکون وآورونس ها هستند، منجر به تولید رنگ زرد میشوند. فلاون ترکیب آلی بی رنگ است"Samanta & Konar,2011: 33". (تصویر2-7)33756605461065214599695 تصویر2-6. ساختار رنگزاهای آلفا نفتوکینون ها تصویر2-7. ساختار رنگزاهای فلانوئیدها گسترش صنایع نساجی و قالی بافی در قرن نوزدهم و نیاز روزافزون این صنایع به رنگ های ارزان و متنوع با کاربرد آسان لزوم کشفیات سریعی را در زمینه رنگ های شیمیایی مصنوعی ایجاب مینمود. رنگ های شیمیایی از منابع دیگر رنگرزی الیاف میباشند که در حدود یک قرن است در صنعت رنگرزی ایران مورد استفاده قرار میگیرند. رنگهای شیمیایی بعد از پیدایش به سرعت در کارگاه های رنگرزی رواج پیدا کردند، این رنگ ها به رنگ های جوهری معروف بودند که برای رنگرزی الیاف قالی مورد استفاده قرار گرفتند، این دسته از رنگ ها شفافیت قابل ملاحظه ای داشتند ولی از ثبات بسیار کمی برخوردار بودند، سرعت گسترش استفاده از آن ها به دلایل زیر بود : 1 ) سهولت تهیه آن ها در بازار 2 ) ارزان بودن قیمت آن ها 3 ) ساده و راحت بودن روش رنگرزی با آنها "نصیری،1381،ص26". در صورتی که از رنگ های شیمیایی برای رنگرزی الیاف استفاده شود، باید به نوع ساختمان الیاف و کیفیت کار توجه شود، چون نمی توان بدون توجه هر رنگی را برای هر لیفی بکار برد، برای مثال رنگ های بازیک را به دلیل عدم ثباتشان نباید برای الیاف پشم بکار برده شوند بلکه از آن ها می توان تنها برای رنگ کردن الیاف پنبه ای استفاده کرد و یا رنگ های شیمیایی دندانه ای مناسب رنگرزی الیاف پنبه ای نیستند ولی برای رنگرزی الیاف پشمی قابل استفاده اند. 2-4-5 طبقه بندی رنگ های شیمیایی مناسب پشم مورد مصرف در قالی رنگ های شیمیایی دارای تنوع زیادی میباشند که از میان این گروه رنگ ها، تعدادی مناسب برای رنگرزی پشم قالی میباشند. 2-4-5-1 رنگ های اسیدی این نوع رنگ ها از املاح نمک های سدیم اسید سولفونیک تشکیل یافته اند. دسته ای از رنگ های شیمیایی که با استفاده از اسید استیک و یا اسید سولفوریک همراه با سولفات سدیم به عمل میآیند. این گروه از رنگ ها در برابر نور و شستشو دارای ثبات بیشتری هستند به همین دلیل در میان رنگرزان الیاف فرش کاربرد بیشتری دارند. برای بالا بردن ثبات نور وشستشو این نوع رنگ ها در بعضی موارد مقداری مواد فلزی مانند دندانه کروم با آن ترکیب می نمایند"یزدانشناس و همکاران، 1381، ص171". 2-4-5-2 رنگ های دندانه ای رنگ های دندانه ای کاربردشان مانند رنگ های طبیعی است، این رنگ ها را با دندانه کروم، دندانه میدهند، به همین علت دارای ثبات خوبی هستند این رنگ ها را، رنگ های کرومی نیز مینامند. برای این دسته از رنگ ها علاوه بر دندانه کروم از دندانه های دیگر نظیر زاج سفید هم استفاده میکنند. زاج سفید کمک میکند تا کیفیت این رنگ ها به رنگهای طبیعی نزدیکتر باشد. شیوه حل کردن این رنگها نیز همانند حل کردن رنگ های اسیدی میباشد. باید توجه داشت که هنگام حل آنها، ابتدا رنگ را با آب سرد به خمیر تبدیل کرده و سپس با افزودن آب گرم ، به حالت محلول مورد استفاده قرار گیرد. 2-4-5-3 رنگ های خمی رنگ های خمی در مقابل شستشو و نور و عوامل دیگر از ثبات بسیار خوبی برخوردارند، این رنگ ها دو دسته اند : الف ) دسته ایندویگوئیدها ب ) دسته مشتق شده از آنتراکینون این گروه از رنگها در آب قابل حل نیستند و برای استفاده باید حالتی درآیند که بتوان آن را به صورت مایع مورد استفاده قرار داد. این کار توسط یک فرایند شیمیایی که به نام احیای شیمیایی موسوم است انجام میشود. دسته ایندویگوئیدها از گروه اولین رنگ های مصنوعی خمی هستند که در سال 1879 میلادی توسط بایر شیمیدان آلمانی کشف شدند، این گروه از رنگ ها به دلیل آن که در تهیه مشتقات بی رنگشان احتیاج کمتری به مواد قلیایی دارند برای رنگرزی الیاف پشم بسیار مناسب هستند. دسته دوم از رنگ هایی هستند که در سال 1901 میلادی توسط بوهن آلمانی ساخته شدند، این رنگ ها در مقایسه با دسته اول دارای ثبات بهتری در برابر نور و شستشومی باشند. برای حل کردن و تشکیل مشتق بیرنگ این رنگها به مقدار زیادی مواد قلیایی و حرارت احتیاج هست به همین دلیل رنگهای این طبقه برای رنگرزی پشم مناسب نیستند بلکه فقط از آن ها برای رنگرزی الیاف پنبه ای استفاده میشود. رنگرزی رنگ های خمی برای پشم، باید با حرارتی پایین تر از 55 درجه سانتیگراد انجام شود، اگر حرارت بالاتر از این درجه باشد به دلیل قلیایی بودن حمام رنگ، پشم مورد استفاده پوسیده خواهد شد. همچنان که اشاره شد برای حل کردن رنگهای خمی لزوما روش قلیایی را انتخاب میکنند، اما در کاربرد میزان مواد قلیایی باید جانب احتیاط رعایت شود، سود سوزآوری که برای این منظور به کار میرود باید درحداقل ممکن باشد تا به الیاف پشم آسیبی نزند. استفاده از سریشم به مقدار 2/0 تا 5/0 گرم در هر لیتر از پوسیدگی الیاف پشم جلوگیری میکند"یزدانشناس و همکاران، 1381، ص173". 2-4-5-4 رنگ های مستقیم این نوع رنگها برای رنگرزی الیاف سلولزی به کار می روند و به دلیل عدم ثبات کافی در برابر نور و شستشو برای الیاف پشم مناسب نیستند، ولی گاهی برخی از افراد این رنگها را به دلیل ارزانی قیمت و سادگی روش رنگرزی در برخی نقاط به کار میبرند. روش رنگرزی آنها به این ترتیب است که ابتدا رنگ را در آب حل کرده و آن را در پاتیل میریزند و پس از گرم کردن آب ( به صورت ولرم )، الیاف پشم را به پاتیل اضافه میکنند و به مدت یک ساعت یا کمتر پاتیل را به جوش آورده و برای اینکه ثبات رنگ تقویت شود، کمی نمک به آن میافزایند و به مدت 30 دقیقه دیگر آن را میجوشانند، سپس الیاف را کاملا شسته و آبگیری کرده و خشک میکنند"میرجلیلی، 1387، ص 179" 2-4-5-5 رنگهای راکتیو پارچه هایی که با رنگ های راکتیو رنگ می شوند ثبات بسیار زیادی در مقابل شستشو از خود نشان می دهند. زیرا این رنگ ها به داخل لیف نفوذ میکنند و فعل و انغعالات شیمیایی خاصله، منجر به ایجاد پیوند کووالانت میان رنگ و الیاف میگردند که این خود مانع جدایی رنگ و لیف میشود. معمولا برای سرعت بخشیدن به فعل و انفعالات شیمیایی از مقادیر زیادی نمک استفاده میشود"یزدانشناس و همکاران، 1381، ص174". برای حل این رنگهای راکتیو، بهتر است ابتدا با کمی آب سرد آنها را خمیر کرد و سپس با آب 30 تا 50 درجه سانتیگراد رقیق نمود، نکته قابل توجه اینکه برای حل کردن رنگ راکتیو نباید آن را جوشاند و همچنین نبایستی در محلول قلیایی ریخته شود"دانشگر،1376، ص263". 2-4-5-5-1 ثبات رنگهای راکتیو بر روی پشم پس از اینکه پشم به حمام رنگ راکتیو وارد میشود ، مقدار زیادی از رنگ جذب لیف میگردد، ولی تمام رنگی که جذب الیاف پشم میشود با آن ترکیب نمیگردد، رنگ راکتیو نوع گرم و یا ترکیب آن هنگام رنگرزی به آهستگی جذب الیاف میشوند، در انتهای عملیات رنگرزی مقداری رنگ به صورت هیدرولیز شده و مقداری از رنگ که با پشم ترکیب نشده در پاتیل باقی میماند. اگر جوشاندن حمام را ادامه دهند، مقداری از باقی مانده رنگ جذب خواهد شد. 2-4-5-5-2 یکنواختی رنگ های راکتیو بر روی پشم وقتی که این رنگها را تنها با یک اسید ضعیف و یا نمک اسیدی بر روی پشم به کار میبرند، مخصوصا در رنگهای کمرنگ باعث یکنواختی رنگ به دست آمده میشوند، بنابراین باید از مواد یکنواخت کننده آنیونیک استفاده شود. برای حصول نتیجه بهتر، درجه حرارت و PH حمام باید کنترل شود، در مورد رنگ های کمرنگ PH حمام باید 7 و رنگ های متوسط و تیره بین 5/5 تا 6 مناسب میباشد. مواد رنگی بعد از پشم مهمترین عامل قالیبافی است، کیفیت نهایی رنگ قالی تا حد زیادی بستگی به کیفیت پشم آن دارد. دمای رنگ هم از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. فرق فاحشی میان رنگرزی در تابستان و زمستان وجود دارد اگر فصل تابستان باشد هوا گرم و داغ و آفتاب سوزان درخشش رنگ کم میشود، به همین دلیل برخی رنگرزان، پشم رنگی خود را در هوای آزاد خشک نمیکنند زیرا پشمی که در آفتاب خشک شود با سرعت زیاد خشک میشود و احتمال رنگ باختگی بیشتری پیدا میکند. 2-4-6 دندانه Mordant از Morder به معنای محکم گرفتن، اقتباس شده است. دندانه ها، نمک های فلزی هستند که دارای تمایل متقابلی برای الیاف و رنگ ها میباشند که ثبات رنگ ها را بهبود میبخشند. دندانه در اصطلاح به معنی اضافه کردن موادی برای تثبیت و رنگ پذیری الیاف است. این مواد از نظر شیمیایی باید قابلیت حل شدن به ماده رنگی را داشته باشند، طرز عمل این املاح به این صورت است که با به وجود آوردن خلل یا خراش در روی سطح الیاف باعث نفوذ بیشتر رنگ به داخل الیاف میشوند. رنگهای طبیعی به دو گونه بر الیاف بدون دندانه عمل میکنند، برخی جذب لیف نمیشوند برخی نیز به صورت سطحی جذب میشوند که در مقابل نور و یا شستشو از بین میروند و ثباتی ندارند به همین سبب استفاده از دندانه در رنگرزی با رنگ های طبیعی کاملاً الزامی است. دندادنه ها بر دو نوع هستند: 1 – دندانه های نباتی 2 – دندانه های معدنی که از املاح فلزات تشکیل شدهاند" منتظر وهمکاران1388، ص82-90". 2-4-6-1 دندانه های نباتیقسمتهای مختلف برخی از گیاهان دارای خاصیت تثبیتکنندگی است اما نمیشود به جای دندانه از آن ها استفاده کرد. این گیاهان اغلب دارای تانن هستند و تانن ها فام رنگ را تغییر میدهند، مثلا از ترکیب پوست انار که خودش اسید گالوتانیک است با زاج آهن گالوتانیک آهنبه وجود میآید که قدما برای ساخت مرکب مشکی استفاده و اصطلاحا آن را مرکب مازوئی نیز گویند"تحقیق میدانی، جوکار، 1393". دربعضی از کتب دارویی این ماده به صورت های اسید تانیک، اسید گالوتانیک گالوتانن و به غلط اسید دی گالیک ذکر شده است، تانن در پوست و میوه تعداد زیادی از گیاهان مخصوصا پوست درختان بلوط ، انار، گردو و سماق وجود دارد و بر سه نوع است. الف: تانن هایی که املاح فریک را به رنگ آبی سیاه در میآورند مانند تاننهای پوست بلوط، سماق و پوست درختان غان. ب: تاننهایی که املاح فریک را به رنگ سبز در میآورند مانند انواع ترشک. ج: تاننهایی که املاح فریک را به رنگ خاکستری مایل به سبز در میآورند مانند تانن موجود در گزنه. این تاننها به دو صورت وجود دارند در درجه اول به حالت طبیعی در گیاه موجود است و در درجه دوم تانن پاتولوژیک یا معمولی که در بافت گیاهی یافت میشود و بر اثر نیش حشره ایجاد میگردد که به آن مازو میگویند این ماده بر اثر نیش حشره ای به نام پمفیگس اتریکلایس بر درخت جفت و بلوط به دست میآید که 40 درصد جوهر مازو دارد. در کردستان مازوهای دیگری از برگ درخت بلوط میگیرند که 50 تا 70 درصد جوهر مازو دارد برگ خشک مازو را با آسیاب دستی و سنگ نرم خوب میسایند و آن را چند ساعت در دیگ بزرگ مسی میجوشانند و سپس آن را صاف میکنند، مازو دارای خواص ویژهای است زیرا با مواد قلیایی ترکیب میشود و در برابر هوا رنگ قهوهای به خود میگیرد و دارای طعم قابضی است که عکس العمل اسیدی ضعیفی دارد و با انواع املاح به رنگهای مختلف تولید رسوب میکند. این گیاهان جزء دندانه های رنگدار هستند و بیشتر برای تیره کردن فام رنگ ها به کار میروند به خصوص مازو که برای تهیه رنگهای تیره کاربرد دارد"صوراسرافیل،1387، ص 78-85". 2-4-6-2 دندانه های معدنی این مواد اغلب املاح فلزات قابل ترکیب با آب هستند که برخی از آنان خود دارای رنگ میباشند مانند املاح مس، کروم، کبالت و برخی بدون رنگ هستند از جمله املاح آلومینیم، قلع، روی و نیکل. این املاح که ظرفیت فلزی آنان زیاد است در حمام رنگرزی ترکیبی شیمیایی یا لاک مانند بین رنگ و لیف تشکیل میدهند و باعث میشوند که رنگ کاملا در داخل لیف نفوذ کند. مهمترین مادهای که در ایران برای دندانه مورد استفاده قرار میگیرد انواع زاجها هستند و زاج سفید یکی از معمولیترین آنهاست، این ماده که سولفات مضاعف پتاسیم و آلومینیم است به شکل معمولی بلورهای شفاف با طعمی قابض است و اگر در معرض هوا قرار بگیرد قشری زرد و نرم آن را میپوشاند، در آب قابل حل است ولی در الکل حل نمیشود، معادن آن در ایران فراوان است. زاج سفید بر چهار نوع است زاج قلمی، زاج نازک، زاج گرد و زاج مایع. در روزگار کهن رنگرزان زاج سفید را با ادرار گاو مخلوط میکردند پس از آن زاج آلومینیم خالص متبلور میگردید این شیوه در اواسط سده پانزدهم میلادی به اروپا هم رسید. استفاده بیش از اندازه از آن باعث درهم رفتگی و چسبندگی پشم میشود، آب های سنگین مانند آب اصفهان باعث رسوب آن میشود و قدرت دندانه را کاهش میدهد و به عدم یکنواختی پشم ها که بعدا رنگرزی میشود منجر خواهد شد. از دیگر دندانه هایی که در رنگرزی به کار می رود زاج سیاه است چون این دندانه باعث تیره شدن رنگ ها میشود، در مواردی که فام دلخواه تیره باشد مورد استفاده قرار میگیرد مقدار مصرف آن باید کم و مدت توقف در حمام نیز باید کوتاه باشد. دندانه سولفات آهن با قرمز دانه از قهوه ای کدر تا بنفش بسیار تیره مایل به سیاه را به وجود میآورد که البته مقاومت زیادی در مقابل شستشو و نور ندارد و برای ایجاد محیط pH مناسب برای این دندانه میتوان از اسید اگزالیک استفاده کرد. "منتظر وهمکاران1388، ص82،87" 2-4-7 آب در رنگرزی به علت اهمیت فوق العاده نقش آب در عمل رنگرزی شناختی اصولی از این ماده ضروری است چرا که این ماده میتواند با مواد ناخالص خود تاثیراتی بسیار مخربی در تولید رنگ نهایی وارد کند لذا قبل از استفاده از آب در دسترس، باید آن را خوب شناخت، آب استفاده شده در رنگرزی باید حتما بی رنگ و زلال باشد و به هیچ وجهی مواد شناور در آن وجود نداشته باشد چرا که این مواد بر الیاف اثر میگذارد و باعث خرابی و رنگ ناپذیری آن میگردد . بعضی آب های موجود به علت داشتن املاح از جمله منگنز و آهن باعث رسوباتی میگردد که نهایتا به یکنواختی رنگ الیاف لطمه میزند. املاح فلزی موجود در آب ها و همچنین یون های آن ها در عمل سفیدگری و رنگرزی باعث تجزیه محلول های حمام میشود و فرآیند رنگرزی یا سفیدگری را مختل میسازد . بنابراین آب مورد استفاده باید به اصطلاح « آب نرم » باشد تا از ایجاد رسوبات مزاحم در موقع جوشیدن آن و یا استفاده از صابون و مواد قلیایی جلوگیری به عمل آید. اگر آب محتوی مواد قلیایی مانند کربنات را بجوشانیم ، در اثر فعل و انفعال شیمیایی کربنات های حلال آن به بی کربنات های غیر حلال تبدیل میگردد و ذرات موجود در آب رو به افزونی میرود . همچنین بر اثر فعل و انفعال شیمیایی بین نمک های کلسیم و سود در عمل جوش رسوب حاصل میآید که آن هم سبب ایجاد ذرات معلق در آب رنگرزی میشود. 2-4-7-1 اهمیت pH آبباید توجه داشت که معیار pH برای محلول های دقیق آبی طراحی گردیده است. محلول های دارای pH کمتر از 7 را اسیدی و محلول های دارای pH بیش از 7 را قلیایی می نامند. تعادل pH در واقع همان تعادل اسیدی- بازی است. برای اندازه گیری pH روش های مختلفی موجود است، که یک راه استفاده از محلول ها یا کاغذهای معرف است. این محلول ها یا کاغذها (معرف های کاغذی) بسته به غلظت یون هیدروژن به رنگی در می آیند که از مقایس آن رنگ با جداول مربوطه می توان pH را تعیین نمود. معرف های کاغذی (کاغذ تورنسل) به صورت نوار کاغذی باریکی به فروش میرسد که با فرو بردن این کاغذ در آب، در صورت قلیایی بودن آب (pH بیش تر از 7 ) به رنگ آبی در آمده و در صورت اسیدی بودن آن (pH کمتر از 7 ) به رنگ قرمز در میآید. کاغذ تورنسل در محیط خنثی نیز به رنگ بنفش ظاهر میشود. دقیق ترین روش اندازه گیری pH استفاده از دستگاه های pH متر دیجیتال است. 2-4-7-2 سختی آب ppm سختی آب به مجموعه املاح کلسیم و منیزیم موجود در آب بر حسب میلی گرم در لیتر کربنات کلسیم اطلاق می شود. طبقه بندی آب ها از نظر سختی شامل؛ آب های سبک (۶۰-۰ میلی گرم در لیتر)، آب های با سختی متوسط (۱۲۰-۶۰ میلی گرم در لیتر)، آب های سخت (۱۸۰-۱۲۰ میلی گرم در لیتر) و آب های خیلی سخت ( بیشتر از ۱۸۰ میلی گرم در لیتر) میباشد. درجه سختی آب کیفیتی است که میزان سختی آب را مشخص میسازد. درجه سختی آب به طور کلی بر حسب میلی گرم کربنات کلسیم در هر لیتر آب بیان میشود. یعنی 1 درجه سختی آب برابر 1 میلی گرم کربنات کلسیم است. اما در کشورهای مختلف، مقدار یک درجه سختی آب با هم تفاوت دارد. برای نمونه؛ یک درجه سختی آب در فرانسه، برابر 10 میلی گرم کربنات کلسیم در هر لیتر آب، در انگلستان، برابر 14.3 میلی گرم کربنات کلسیم در هر لیتر آب، در آلمان برابر 10 میلی گرم کربنات کلسیم در هر لیتر آب، در آمریکا، برابر 17.2 میلی گرم کربنات کلسیم در هر لیتر (یا یک گرم کربنات کلسیم در یک گالن، 3.785 لیتر) آب در نظر گرفته می شود."حیاتی، 1384، ص 14". 2-5 مرمت در علم حفاظت از آثار، علی رغم نوپا بودنش میتوان پیشرفت و دست آوردهای زیادی را مشاهده کرد که به وجود آمدن آنها بدون داشتن رابطهی تنگاتنگ و بهره گیری از سایر علوم پایه و فناوری روز امکان ندارد. امروزه این علم، به زیر شاخه های مختلفی تقسیم شده است که در این میان بنابر قوانین و منشور های بین المللی حفاظت پیشگیرانه و نگهداری از درجه اهمیت بالاتری برخوردار است. در بسیاری از موارد ( موزه ها، سایت های باستان شناسی و مخازن ) به کار بستن ترفندها و تدابیر حفاظت پیشگیرانه بسیار گره گشا و نجات بخش میباشد و در مواردی حتی بی توجهی در این زمینه میتواند صدمات جبران ناپذیری برای اثر به دنبال داشته باشد. از طرفی بحث حفاظت پیشگیرانه یکی از محورهای اصلی، شناسایی، ارزیابی و پایش تاثیر عوامل مختلف آسیب رسانی است که میتوانند بر شیء و ارزش های موجود در آن تاثیرات منفی بگذارند. سنجش و پایش این روند تاثیر گذار و تاثیر پذیر، نیازمند به کار بستن شیوه های مدرن و ابزار و تجهیزات مناسب است. به منظور عملیاتی کردن برنامه های سنجش و پایش در علم مرمت، از ادوات و تجهیزات مختلف از قبیل رطوبت سنج و دماسنج و ... سود می جویند. 2-5-1 مرمت قالی چیست؟مرمت قالی کوششی به منظور بازگرداندن شی به حالت اولیه و اصلی آن است. مرمت، لزوما رفوگری نیست ولی عملیاتی که به نوعی در تکمیل و یا رفع نواقص قالی انجام میشود زیر پوشش رفوگری قرار میگیرد . رفوگری کاری است که معمولا نیازمند تجربه و مهارت خاصی است و افرادی که اقدام به این کار میکنند باید دارای سابقه طولانی در بافت، رنگرزی، شناخت رنگ و مواد اولیه فرش داشته باشند. برای مرمت یک قالی « آن هم به بهترین حالت ممکن، لازم است از الیافی استفاده کنیم که از نظر رنگ و جنس، مشابه الیاف و رنگ های قالی مد نظر باشد و بازسازی قسمت های آسیب دیده قالی به طور دقیق مشابه خود قالی و سایر قسمت های آن انجام شود. اگر چه این کار کمی پیچیده به نظر میآید اما بعضی از این قالی ها در واقع ارزش این همه تلاش و زحمت را دارد، ولی اکثر وقتها، کار مرمت در حد متوسط انجام میشود و کلیه جزییات و ظرایف در بازسازی به دست نمیآید. یک رویکرد دیگر درباره مرمت قالی این است که از قالی مدنظر، برای بازسازی از نظر نوع ، ماهیت و سن وسال، قطعه برداری شود. این کار برای مرمت قالی های بزرگ و ارزشمند قدیمی است که به عنوان نمونه برای فرش اردبیل انجام میشود. در واقع دو نمونه از این فرش های ایرانی که متعلق به عهد صفوی هستند باقی مانده است. فرش اردبیلی که در موزهی ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری میشود با توجه به آسیب هایی که به آن رسیده بود، در سال 1270 هجری شمسی مورد عملیات سنگین مرمت قرار گرفته و قسمت های از بین رفته آن از نمونه مشابه آن ( خواهر ) که امروزه در موزه لوسآنجلس نگهداری میشود به فرش اصلی در موزه ویکتوریا آلبرت لندن پیوند خورده است."hali magazine,no 800,1995,p105". نکته قابل توجه در عملیات مرمت این است که روش مرمت درست و دقیق، به مراتب پرهزینه تر از تعمیرو محافظت است"اف استون، 1389،ص7". مرمت رفع عیب است و عیب عبارتست از هرگونه ناهماهنگی یا نارسایی در بافت یا نقایصی در رنگ، طرح و اندازهی اجزاء تشکیل دهنده در متن و حاشیهی قالی و یا انواع آسیب دیدگی هایی که در هر قسمت از فرش (پارگی پود، چله، پشم) از پشت یا روی پرزها، گره ها که به نوعی روئت عمومی آن را برهم بزند عیب نامیده میشود. مرمت هنر صنعت قالی بافی ایران از هنرهای اصیل و ارزشمند این مرز و بوم بشمار میرود. تلاش، اصالت، توانایی قالی بافان و عوامل و عناصر فراوانی در بالا بردن ارزش قالی تاثیر دارد که در این میان استفاده و نگهداری قالی به میزان ارزش تهیه و تولید آن، از اعتبار بالایی برخوردار است. مرمت یکی از حرفه های های مهم فرش میباشد. مرمت با تولید فرش ارتباط مستقیم دارد معمولا فرشها به دلایل مختلفی تخریب میشوند، مقدار و میزان مرمت فرش با تعمیر قسمت های تخریب شدهی فرش به راحتی قابل تشخیص نیست" افروغ، به کارگیری میز کار مرمت فرش جهت کاهش آسیب های عضلانی بدن، 88 ، ماهنامه خبری آموزشی سازمان صنایع دستی ایران / چگونه یک فرش را مرمت کنیم ". حفاظت و مرمت آثار در تمامی آفریده های هنری لازم و ضروری است که در اینجا در هنر فرش شرح داده می شود. 2-5-2 مرمت – مرمت علمی – مرمت سنتی مطلب دیگری که در اینجا لازم است به آن بپردازیم تعریف مرمت فرش و انواع آن است. در قرن بیستم با افزایش کاوشهای باستان شناسی و اهمیت به میراث فرهنگی گذشتگان، علم مرمت پیشرفت قابل توجهی کرد و در اکثر کشورهای پیشرفته دارای جایگاه دانشگاهی شد. نظریات و شیوه هایی که در زمینه مرمت مورد قبول استادان این فن بود باگذشت زمان دچار تغییر و تحولات زیادی شد این امر تاثیر مستقیمی بر روشهای کار و تکنیک های مرمتی داشت. این نظریات و شیوه ها به صورت کلی در مورد مرمت انواع اشیاء قدیمی و تاریخی از جمله فرش قابل تعمیم است. برخی اعتقاد داشتند که مرمت اشیاء قدیمی باید بگونه ای انجام پذیرد که نتوان محل تعمیر و حتی اضافه شدن بخشی را تشخیص داد، این نوع مرمت مهارت بالایی می طلبد و با استفاده از ابزار خاص، مانند مصالح قدیمی و روش های کهنه سازی مواد به این کار میپرداختند. برخی بر این باور بودند که مرمت باید به گونه ای انجام شود که بین قسمت های اصلی و اضافه شده کاملا تمایز وجود داشته باشد، تا مشاهده کننده تفاوت کار اصلی و مرمتی را به راحتی متوجه شود و همچنین وفاداری به اصل بیشتر باشد. امروزه جدیدترین نظریه ای که در موزه ها و مراکز مهم مرمتی مورد توجه است این است که مرمتگر حق اضافه کردن چیزی را به اصل را ندارد و تنها باید در جهت حفظ و نگهداری قسمتهای باقیمانده اثر تلاش کند و تدابیری را برای جلوگیری از پیشرفت آسیب بیندیشد. حال می خواهد این شیء یک کوزه سفالی باشد، یا یک بنای خشتی و یا یک فرش قدیمی . موارد طرح شده در نمونه هایی از فرش، بسته به این که در چه دوره ای مورد مرمت قرار گرفته، قابل بررسی است. در مورد مرمت با رنگ های متمایز و تشخیص محل مرمت نمونه هایی نیز مطابق آخرین نظریه، در موزه فرش ایران و مجموعهی فرش دوران اسلامی موزه ملی ایران، وجود دارد. اما هنر رفوگری در جامعهی ما، ریشه در فرهنگ و سنت های ما دارد و تعریف جداگانه ای را میطلبد که گاه با تعاریف علمی و آکادمیک مرمت در تعارض است. رنگ، اغلب شامل توصیف فنی در قالی مشرق زمین است. اما متاسفانه این توصیف های رنگی، دقیق و یکدست نیستند. معرفی رنگ قهوهای چندان واضح و روشن نیست، وقتی که چشم انسان قادر است حدود 2000رنگ را تشخیص بدهد. شناخت رنگ و مقایسه قالی های مشرق زمینی، کار را برای مطالعه آنها راحتتر میکند. اما در زمینه تعمیر قالی، توصیف رنگ در مقایسه با هماهنگی صحیح رنگ نخ جدید به کار رفته در تعمیر با نخ های اولیه و اصلی قالی، از اهمیت کمتری برخوردار است"اف استون،1389،ص 25". 2-5-3 تاریخچه مرمتپیشینه و تاریخ هنر فرش دستباف و زیراندازهای پشمین همواره یکی از مسایل بحث برانگیز بین کارشناسان امور بوده و تاکنون تاریخ روشن و مشخص برای ابداع و سیر تکاملی این هنر ترسیم نگردیده است. آنچه برای ما از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است این نکته است که قالی، البته منهای زمان معاصر که علاوه بر کاربردهای آن جنبه تزیینی و تشریفاتی پیدا کرده است، جزء ملزومات زندگی مناطق تولید کننده بوده و این نیاز باعث رشد و شکوفایی هنر قالی گشته است. این نیاز با ذوق ظریف و لطیف هنرمند قالیباف همراه گشته و تبدیل به شاهکارهایی شد که در همه جای جهان تحسین هنر دوستان و هنرشناسان را برانگیخت. کاربردی بودن قالی و طبیعت آسیب پذیر مواد تشکیل دهنده آن ( پشم ، پنبه ، ابریشم ، کنف و ... ) فراوان ترین آسیب را متوجه این بافته ها کرده است. به طوری که از این بافته ها مواردی از گذشتگان به دست ما نرسیده است، مگر در شرایط خاص و معدود. آسیب هایی که به این زیراندازها وارد گردیده از قبیل سوختگی، پارگی ، پوسیدگی، رنگ پریدگی و ... به طور حتم برای صاحبانشان نیز مطلوب نبوده و قطعا در صدد رفع عیب و جلوگیری از متلاشی شدن آن بوده اند. زیرا قالی در هیچ زمانی بی ارزش و بی مقدار شمرده نشده و جزء گرانبهاترین هدایایی بوده که پادشاهان کشورهای مختلف برای یکدیگر ارسال می کردند "بیهقی ،1376،ص450 و451 ". با توجه به اهمیت و جایگاه زیراندازهای دست بافت، برخی از کارشناسان بر این باورند که تاریخ بافت قالی کاملا با تاریخچه عملیات مرمت قالی گره خورده است و جزء جدایی ناپذیر روند تکامل آن بشمار میآید. شاهد مدعی میتواند قالیهای دارای مرمت های قدرتمند باشد که امروزه آذین بخش بسیاری از موزه های مهم دنیاست. البته این موارد، قالیهایی خاص هستند که تا به امروز باقی مانده اند و بیشتر قالیهای نفیس و مورد استفاده اشراف و دربار بوده اند و شاید انجام عملیات مرمت بر روی آنها به خاطر ارزش آنها بوده و این کار عمومیت نداشته است ولی وجود همین قالیها دلیل این است که هنر مرمت در آن زمان نیز موجود و مورد توجه و استفاده بوده است. علاوه بر نقوش ابزار بافندگی بر روی سنگ گورهای کشف شده در مناطق مختلف ایران ( مانند ساروق ) که نمایانگر شغل متوفی است نقش ابزار دیگری نیز که مربوط به مرمت قالی است، به چشم میخورد. البته نتیجه گیری در این موارد بسیار مشکل است و بحث و دقت نظر بالایی را میطلبد، زیرا ابزار مرمت مانند ابزار قالیبافی همواره در حال تغییر و تحول بوده و صنعتگران و قالیبافان در راه تسهیل کار خود و در جهت هر چه بهتر انجام شدن این کار همواره در حال ابداع و تکمیل این ابزارها بوده اند. این تکامل در حدی بوده که امروزه شاید از شکل ظاهری ابزار نتوان کاربرد و مصرف آنرا حدس زد"ژوله،1381،ص147-156". مرمت عملیاتی است که سه هدف را در بر میگیرد: 1- کمک به عملیات تکمیلی فرش دستباف.  
 نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نشان داده می شود ولی در سایت اصلی می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : jahandoc.com   2- جلوگیری از آسیب های احتمالی فرش دستباف. 3- برطرف کردن آسیب دیدگی در فرش دستباف. از نکات مهمی که میتوان به آن توجه داشت جایگاه شغل مرمتگر در جامعه است. با توجه به قدمت چندین هزار ساله حرفه مرمت، این شغل آنچنان مورد توجه نبوده است و در هیچ یک از کتب تاریخی، نامی از این حرفه برده نشده که بسیار تعجب برانگیز است. این حرفه همزمان با قالیبافی که یکی از هنرهای مورد تحسین و توجه بوده، رشد کرده، اما در هیچ کجا نامی از آن برده نشده است. مرمتگر هنرمند گمنامی است که در کارگاه کوچک خود همواره در پی حفظ میراث کهن و ارزشمند است و از افتخارات خویش میداند که هیچ ردپایی از خود بجای نگذارد. دلیل این امر را میتوان در چند موضوع جستجو کرد. اول اینکه معیوب بودن یک دستبافته امری است که همیشه مذموم تلقی میگردد. در مورد دستبافته هایی مانند قالی که بهای گزافی برای آن میپردازیم این موضوع برای ما اهمیت دو چندانی پیدا میکند. هیچ کس تمایل به خرید قالی معیوب ندارد. از طرفی به دلیل ذرات قالی ( دست بافت بودن آن )، به وجود آمدن این عیوب اجتناب ناپذیر است. رشد اطلاعات و فناوری در جامعه بشری موجب شده که رشته مرمت نیز از این امر بی بهره نماند و پیشرفت های قابل ملاحظه ای در این رشته پدید آمده است . یکی دیگر از علل پیشرفت این رشته به خصوص در کشورهایی که دارای صنعت فرش بافی قوی هستند ، وجود بازار کار مناسب و گسترده برای این رشته است. به عقیدهی بسیاری از کارشناسان، افزایش حجم تولید و صادرات فرش دستباف و استقبال از این کالا در کشور های اروپایی و امریکایی، نقش به سزایی در افزایش کیفیت عملیات مرمتی و به دنبال آن روش های جدید در انجام مرمت داشته است، به گونه ای که بنابر ارزیابی بیشتر صاحب نظران و دست اندرکاران در 20 تا 30 سال اخیر رشد و جهش محسوس و قابل ملاحظه ای در این رشته پدید آمده است . ایران به عنوان مهد قالیبافی نقش بسزایی در این پیشرفت داشته و دارد و این را مرهون اساتیدی است که با نبوغ خود به ابداع روش های جدید و ساخت ابزارهای کارآمد اقدام کردند و همچنین با پرورش شاگردان مستعد ، بر پویایی این راه همت گمارده اند" اربابی ،1386، ص 6 و 7 " . 2-5-4 انواع آسیب دیدگی در فرش دستباف به سه دسته تقسیم میشود آسیب دیدگی کم آسیب دیدگی کم ( رفوی درجه سه – رفوی آسان ) شامل ترمیم دررفتگی شیرازه – ترمیم پارگی ( از بین رفتن ریشه ها ) – رفع لکه های سطحی. این نوع آسیب دیدگی لزوما به متن و نقشه قالی ربطی نداشته و گاهی اوقات از ریشه های آماده برای ترمیم قالی استفاده می شود. در موردی که ریشه ها به طور تک تک و یا در فواصل مختلف از بین رفته باشد، میتوان با وارد کردن نخ های مشابه چله در گلیم و در لبه قالی چله ها را کامل کرد. برای ترمیم شیرازه نیز بهتر است کنار فرش کاملا خالی شده و سپس با نخ همرنگ و با همان ضخامت شیرازه ها کامل شود. در مورد رفع لکه های کوچک سطحی، مقدار کمی پرداخت ( قیچی )، چنانچه تفاوت زیادی در ارتفاع پرزها ایجاد نکند، میتواند موثر باشد. برای از بین بردن لکه ها استفاده از مواد رنگبر چون باعث کم رنگ شدن تمام رنگ زیر لکه می شود توصیه نمی گردد. 2- آسیب دیدگی متوسط آسیب دیدگی متوسط ( رفوی درجه دو – رفوی متوسط ) – ساییدگی ها – پارگی های کوچک – بیدزدگی. در این آسیب دیدگی معمولا چله فرش سالم مانده و قابل استفاده است. 3- آسیب دیدگی زیاد آسیب دیدگی زیاد ( درجه یک – رفوی سخت و کامل ) شامل موارد زیر و مشابه آنها : الف. سوختگی قسمتی از فرش ب. پاره شدن و پوسیدگی در اثر حمل فرش و یا وار د آمدن وسایل نوک تیز و ضربات سنگین و یا رطوبت زیاد . در این نوع آسیب دیدگی معمولا گره ها همراه با چله از بین رفته و نیاز به ترمیم اساسی دارد. 2-5-5 عوامل آسیب رسان بر فرشدر یک تقسیم بندی کلی می توان عوامل اصلی آسیب رسان به قالی دستباف را به دو گروه جدا تقسیم نمود:

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی
Designed By Erfan Powered by Bayan